اولین خودروی ملی ساخت ایران؛ سمند، سایپا کاروان یا شورلت رویال؟

مقولهٔ خودروی ملی موضوعی پیچیده است زیرا خودرو از هزاران قطعه مختلف تشکیل شده که ساخت تمام آن‌ها در یک کشور اگر نگوییم غیرممکن است، بسیار دشوار خواهد بود. بااین‌حال، به خودرویی که برند داخلی یک کشور را بر پیشانی داشته باشد، خودروی ملی گفته می‌شود. در کشورمان هرچند صنعت خودروسازی به‌طورجدی در سال ۱۳۴۶ با مونتاژ پیکان آغاز شد اما این خودرو درواقع هیلمن هانتر بریتانیایی بود و نمی‌شد آن را خودروی ملی دانست. حدود سه دهه بعد یعنی در اوایل دههٔ ۷۰ شمسی اما برای نخستین بار، طرح خودروی ملی در سازمان‌ها و نهادهای مهم کشوری مانند سازمان گسترش و نوسازی صنایع، مجلس شورای اسلامی و وزارت صنایع مطرح شد. این اتفاق باعث خلق خودرویی شد که عنوان اولین خودروی ملی ایران را یدک می‌کشید.

سال ۱۳۷۲، مرکز تحقیقات و خدمات خودکفایی که زیرمجموعه سازمان گسترش و نوسازی محسوب می‌شد، مسئول تدوین یک طرح تحقیقاتی برای طراحی و ساخت خودرویی اقتصادی و مقرون‌به‌صرفه از طریق مهندسی معکوس شد. هدف از این پروژه، سنجش توانایی مهندسان ایرانی برای ساخت یک خودرو از ابتدا بود. نتیجه اجرای این طرح تحقیقاتی به طراحی و ساخت اولین خودروی ملی ایران در قالب یک پروتوتایپ ختم شد. این پروژه که توسط شهردار وقت تهران، غلامحسین کرباسچی و وزارت صنایع وقت حمایت می‌شد، بر اساس پلت فرم شورلت رویال طراحی و ساخته شد. شورلت رویال درواقع اوپل کومودور بود که قبل از انقلاب بین سال‌های ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۵ توسط شرکت جنرال موتورز ایران (پارس‌خودروی کنونی) با برند شورلت مونتاژ می‌شد.

مهندسان ایرانی برای ساخت اولین خودروی ملی، شورلت رویال را کاملاً بازطراحی کردند. برای این خودرو با چراغ‌هایی که به نظر می‌رسید از خودروهای ژاپنی و کره‌ای دههٔ ۹۰ میلادی گرفته شده باشد، نمای جلو و عقب کاملاً جدیدی طراحی شد اما درها و فرم کلی اتاق دست‌نخورده باقیمانده بود و ریشه‌های رویال را نشان می‌داد. پروتوتایپ این خودروی ملی در سال‌های ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۵ بارها در نمایشگاه‌های خودروی تهران به نمایش درآمد و هرچند محصول نهایی این پروژه چندان رضایت‌بخش نبود اما برای اولین بار در ایران روش‌ها و فرایند کامل ساخت یک خودرو مورد تحقیق و بررسی قرار گرفت و اثبات شد که در کشور توان طراحی و ساخت خودرو وجود دارد. اولین خودروی ملی ایران هیچ‌گاه به تولید نرسید اما در سال ۱۳۷۴ با انتقال مستندات و تجارب این پروژه به ایران‌خودرو و با استفاده از اولین یافته‌های تحقیقاتی مهندسین این مرکز، پروژه طراحی خودروی ملی تولیدی در ایران شروع شد.

همان‌طور که تا اینجا توضیح دادیم، عنوان اولین خودروی ملی ایران به سمند رسید اما اگر کمی دقیق‌تر شویم، به خودرویی می‌رسیم که یک سال قبل از سمند معرفی شد و تمام خصایص یک خودروی ملی را داشت. منظور سایپا کاروان است یعنی مینی‌ونی که در سال ۱۳۷۹ معرفی شد. این اولین خودرویی بود که توسط یک شرکت ایرانی طراحی شد و به تولید رسید. کاروان روی شاسی نیسان وانت ساخته شده بود و از پیشرانهٔ ۲٫۴ لیتری چهار سیلندر پاترول استفاده می‌کرد که ۱۰۵ اسب بخار قدرت و ۱۹۰ نیوتن متر گشتاور داشت. علاوه بر این، چراغ‌های جلو از میتسوبیشی لنسر گرفته شده و بسیاری از قطعات مثل آینه‌های جانبی و اجزای داخلی همچون غربیلک فرمان، صفحه آمپر، شیشه‌بالابرها و... هم از پراید قرض رفته شده بود.

این در حالی است که طبق گفته‌ها، بخشی از تجهیزات تولید کاروان از طریق شرکت‌های واسطه از فورد خریداری شد و با توجه به شباهت زیاد این خودرو با نسل اول فورد گلکسی، احتمالاً این گفته‌ها صحت دارند؛ بنابراین، کاروان اساساً خودرویی چهل‌تکه محسوب می‌شد که هر قسمت آن از جایی گرفته شده بود ولی بااین‌وجود، نشان سایپا را بر پیشانی داشت و در داخل کشور طراحی شده بود. درنتیجه، باید کاروان را اولین خودروی ملی تولیدی ایران بدانیم ولی ازآنجایی‌که این یک مینی‌ون بود، چندان موردتوجه قرار نگرفت. کاروان همچنین به دلیل کیفیت پایین و مشکلات فنی و کیفی متعدد، در بازار هم با استقبال مواجه نشد و هرچند سایپا به‌مرور درصدد رفع مشکلات آن برآمد ولی نهایتاً در اواسط دههٔ ۸۰ کنار گذاشته شد.

و نهایتاً به مدعی اصلی عنوان اولین خودروی ملی ایران می‌رسیم. با انتقال تجربیات پروژهٔ خودروی ملی مرکز تحقیقات و خدمات خودکفایی به ایران‌خودرو، پروژهٔ توسعهٔ خودروی ملی در این شرکت آغاز شد و ابتدا قرار بود پیکان جدید نام داشته باشد زیرا این خودروی ملی به‌عنوان جانشینی برای پیکان در نظر گرفته شده بود. اولین پروتوتایپ خودروی ملی ایران‌خودرو در سال ۱۳۷۵ معرفی شد. این خودرو از پلت‌فرم و قطعات پژو ۴۰۵ استفاده می‌کرد اما تغییرات متوالی در پروژه و هزینه‌های سرسام‌آور توسعه که باعث می‌شد این خودرو با قیمتی بسیار گران‌تر از پیکان به بازار عرضه شود، نهایتاً باعث لغو پروژهٔ پیکان جدید شد.

بااین‌حال، پروژهٔ خودروی ملی در ایران‌خودرو ادامه پیدا کرد و به‌منظور کاهش هزینه‌ها، همچنان تصمیم بر این بود که از پلت‌فرم پژو ۴۰۵ استفاده شود. هم‌زمان با پیشبرد این پروژه در ایران، یک شرکت بریتانیایی بنام فرست اتومتیو هم اقدام به طراحی پروتوتایپ خودرویی روی پلت‌فرم پژو ۴۰۵ برای تولید در یک شرکت تایوانی کرده بود اما به خاطر ورشکستگی این شرکت تایوانی، پروژه فرست اتومتیو بلاتکلیف مانده بود و بدین ترتیب، ایران این طرح را از شرکت بریتانیایی خرید.

البته این طرح نیاز به اصلاحات زیادی داشت که در مرکز تحقیقات ایران‌خودرو با حضور فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌های امیرکبیر، صنعتی شریف و چند دانشگاه صنعتی دیگر به همراه مشاوران خارجی انجام گرفت. در این فرایند، اتاق نسبتاً کوچک و ارگونومی که متناسب با افراد کوتاه‌قد شرق آسیا ساخته شده بود، بازطراحی شد. سرانجام در سال ۱۳۸۰ سمند به‌عنوان اولین خودروی ملی ایران توسط رئیس‌جمهور وقت، محمد خاتمی رونمایی شد. هرچند سمند روی پلت‌فرم ۴۰۵ ساخته شده بود، موتور پژو را در سینه داشت، طراحی بدنهٔ آن بریتانیایی بود و ساخت خطوط تولیدش را کره‌ای‌ها انجام دادند اما به اولین خودروی سواری با برند ایرانی تبدیل شد.