خودروهای فرسوده و آلاینده، آمارهای تکان‌دهنده‌ای که باید بدانید!

آلودگی هوای کلانشهرها بار دیگر زنگ خطر را به صدا درآورده است. آمار هشداردهنده حکایت از افزایش روزهای ناسالم برای تنفس دارد و نفس شهروندان در گروی اقدامی فوری برای تغییر این روند است. در میان تمام عوامل موثر، ناوگان حمل و نقل فرسوده به عنوان یکی از اصلی‌ترین مقصرین شناخته می‌شود؛ فلزی که نه تنها با هر کیلومتر رانندگی، آلاینده‌های بیشتری را وارد هوا می‌کند، بلکه بر ناترازی انرژی نیز دامن می‌زند.

رییس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست در گفت‌وگو با ایسنا، "نوسازی حمل و نقل، نفس تازه شهر" را شعار امسال روز هوای پاک انتخاب کرده‌اند؛ انتخابی که نشان‌دهنده اهمیت ویژه این موضوع در سیاست‌های کلان کشور است.

بر اساس آخرین گزارش‌ها، شاخص آلودگی هوا در بسیاری از شهرهای کشور وضعیت مطلوبی ندارد و شهر تهران تنها شش روز هوای پاک را تجربه کرده است. این در حالیست که قانون "هوای پاک" وظیفه تضمین تنفس سالم برای شهروندان را بر عهده داشته است.

اجرای دقیق این قانون، نیازمند همکاری تمامی دستگاه‌هاست؛ چراکه بی‌عملی هر نهاد می‌تواند این نفس حیاتی را مختل کند. تفکیک میزان انتشار آلاینده‌ها از منابع مختلف، گویای سهم قابل توجه ناوگان حمل و نقل در آلودگی هواست. آخرین سیاهه انتشار نشان می‌دهد که حدود 60 درصد ذرات معلق و 80 درصد آلاینده‌های گازی تهران ناشی از همین ناوگان است.

احمد طاهری، رییس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به انتخاب شعار روز هوای پاک (۲۹ دی‌ماه) می‌گوید: "ناوگان حمل و نقل در اغلب کلانشهرها مانند تهران و مشهد، مهم‌ترین منابع انتشار آلاینده‌های هوا هستند." این وضعیت در شهرهای بزرگ به حدی جدی است که آخرین سیاهه انتشار حاکی از سهم بالای ناوگان حمل و نقل در آلودگی هواست.

یکی دیگر از دلایل انتخاب این شعار، مواجهه مستقیم شهروندان با آلودگی ناشی از ناوگان حمل و نقل است. بر خلاف منابع ساکن آلودگی (مانند نیروگاه‌ها و صنایع) که معمولا خارج از محدوده شهر قرار دارند، انتشار آلاینده‌ها از ناوگان متحرک در داخل شهر و مجاورت مردم اتفاق می‌افتد؛ این موضوع منجر به افزایش مواجهه شهروندان با آلودگی می‌شود.

طاهری با تاکید بر راهکارهای کنترل آلودگی ناشی از ناوگان حمل و نقل، "اسقاط ناوگان فرسوده" را در اولویت قرار می‌دهد. گسترش حمل و نقل عمومی، افزایش نظارت بر تردد ناوگان (مانند معاینه فنی) و تولید خودرو مطابق استاندارد آلایندگی نیز از دیگر راهکارهای مهم هستند.

تعداد ناوگان حمل و نقل فرسوده در ایران به صورت تخمینی بیش از 24 میلیون است؛ رقمی که بر دو چالش اصلی کشور یعنی ناترازی انرژی و آلودگی هوا اثرگذار است. دولت چهاردهم نیز توجه ویژه‌ای به این بخش داشته، اما شعار روز هوای پاک سال جاری با هدف جلب توجه بیشتر به این موضوع انتخاب شده است.

آمارها نشان می‌دهد که حدود 8 درصد ناوگان سواری شهر تهران فرسوده هستند؛ اما همین تعداد، مسئول بیش از 38 درصد انتشار آلاینده‌های هوا از مجموع ناوگان سواری این شهر را بر عهده دارند. با خروج این خودروها، می‌توان انتظار داشت که میزان آلودگی هوای تهران به میزان قابل توجهی کاهش یابد.

رییس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست از تردد حدود 30 هزار دستگاه خودرو پیکان در شهر تهران خبر می‌دهد و تاکید می‌کند که این خودروها نقش قابل توجهی در انتشار آلاینده‌ها دارند. مشابه این وضعیت در سایر کلانشهرها نیز وجود دارد.

ماده ۸ قانون هوای پاک، رده خارج کردن ناوگان فرسوده کشور را به عنوان تکلیف اصلی بر عهده دولت گذاشته است. این قانون همچنین محدودیت‌هایی (مانند ممنوعیت تردد و فروش) برای خودروهای فرسوده در نظر گرفته است؛ اما متاسفانه هیچ‌کدام از این محدودیت‌ها تا کنون به طور کامل اجرا نشده‌اند.

خوشبختانه، دولت چهاردهم اهمیت موضوع اسقاط را به خوبی درک کرده و مصوبه اول کارگروه ملی آلودگی هوا نیز مربوط به همین موضوع بوده است. در سال ۱۴۰۳، حدود 350 هزار خودرو از رده خارج شده‌اند؛ بالاترین میزان اسقاط سالانه در تاریخ اقتصاد کشور.

قانون ساماندهی صنعت خودرو که در سال ۱۴۰۱ تصویب شد، نیز به موضوع اسقاط پرداخته و آیین‌نامه دولت ذیل این ماده در حال بازنگری برای رفع نواقص و افزایش سرعت اسقاط است.

سازمان محیط زیست به عنوان ناظر قانون هوای پاک، وظیفه بررسی عملکرد دستگاه‌ها و ارائه گزارش را بر عهده دارد. دولت چهاردهم علاوه بر اجرای قانون، تلاش می‌کند تا آسیب‌شناسی و رفع موانع نیز در این زمینه صورت گیرد.

آیین‌نامه اسقاط ناوگان دیزل (کامیون‌ها و کشنده‌های بالای ۲۰ تن) با محوریت سازمان حفاظت محیط زیست تدوین شده و برای تایید نهایی به دولت ارسال شده است.

بیش از ۱۶ هزار کامیون کشنده بالاتر از ۲۰ تن و بیش از ۵۰ سال قدمت در سطح کشور وجود دارند که مصرف سوخت بسیار بالایی دارند و همچنان از سهمیه بار و سوخت برخوردارند.

در خصوص فعال یا غیرفعال بودن دوربین‌ها برای پایش و نظارت بر ناوگان فرسوره، طاهری اشاره کرد که این موضوع در حوزه شهرداری و پلیس راهور است و آمار فعالیتشان را متولیان اعلام خواهند کرد.

اعمال محدودیت تردد خودروهای فرسوده تنها یک راهکار موقتی برای کاهش سطح آلودگی هوا در شرایط اضطراری است. محوریت اقدامات باید به سمت پیشگیری و کاهش آلودگی از مبدا حرکت کند.

انتظار نمی‌رود که منابع اصلی آلایندگی در سیاهه انتشار جدید تغییر کنند. ناوگان حمل و نقل همچنان صدرنشین لیست آلاینده‌ها خواهد بود.

اسقاط خودروهای فرسوده، با توجه به تاثیر چشمگیر آن بر کاهش آلودگی هوا، همچنان مهم‌ترین راهکار برای بهبود کیفیت هوای کلانشهرها است. دولت چهاردهم با عزمی جدی در این زمینه گام برداشته و امیدواریم با اجرای کامل قوانین و مقررات مربوطه، بتوانیم نفس تازه‌ای به شهرهایمان هدیه دهیم.