در شرایط تنش و ناپایداری اقتصادی، خودرو کالایی مصرفی است یا سرمایه‌ای؟

در اقتصادهای ناپایدار و در دوره‌هایی که جامعه با تنش‌های سیاسی، تحریم، بحران ارزی یا حتی شرایط شبه جنگی مواجه می‌شود، تعریف دارایی و کالای مصرفی دستخوش تغییر می‌گردد. یکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که در چنین شرایطی برای خانوارها و فعالان بازار مطرح می‌شود، جایگاه خودرو است؛ آیا خودرو همچنان کالایی مصرفی برای رفع نیاز حمل‌ونقل محسوب می‌شود یا می‌توان آن را به‌عنوان یک ابزار سرمایه‌گذاری و حفظ ارزش دارایی در نظر گرفت؟

این پرسش در ایران، به دلیل ویژگی‌های خاص بازار خودرو، ساختار اقتصادی، محدودیت واردات و رفتار هیجانی بازار، اهمیتی دوچندان دارد. در این مقاله تلاش می‌کنیم جایگاه خودرو در شرایط بحرانی را بررسی کنیم و به این سؤال پاسخ دهیم که خودرو در چنین فضایی بیشتر مصرفی است یا سرمایه‌ای.

در علم اقتصاد، کالای مصرفی به کالایی گفته می‌شود که برای استفاده مستقیم و رفع نیاز روزمره خریداری می‌شود و به‌مرور زمان دچار استهلاک و کاهش ارزش می‌گردد. در مقابل، کالای سرمایه‌ای دارایی‌ای است که هدف اصلی از خرید آن، حفظ یا افزایش ارزش در طول زمان است. در شرایط عادی اقتصادی، خودرو بدون تردید در گروه کالاهای مصرفی قرار می‌گیرد؛ زیرا مستهلک می‌شود، هزینه نگهداری دارد و با گذر زمان ارزش واقعی آن کاهش می‌یابد؛ اما بحران‌های اقتصادی این معادله کلاسیک را به هم می‌ریزند.

در دوره‌های بحران، چند عامل کلیدی باعث تغییر نگاه به خودرو می‌شود:

کاهش ارزش پول ملی

وقتی پول ملی به‌سرعت تضعیف می‌شود، نگه‌داشتن نقدینگی پر ریسک تلقی می‌شود. در چنین فضایی، مردم به دنبال تبدیل پول به دارایی‌های فیزیکی می‌روند.

محدودیت عرضه خودرو

تحریم‌ها، توقف واردات، کاهش تولید یا اختلال در زنجیره تأمین باعث می‌شود عرضه خودرو محدود شود. این محدودیت، برخلاف منطق کالای مصرفی، می‌تواند به افزایش قیمت منجر شود.

رفتار روانی بازار

در شرایط بحرانی، رفتار خریداران و فروشندگان بیش از آنکه عقلایی باشد، هیجانی است. خودرو به‌عنوان یک دارایی ملموس، جذابیت بیشتری نسبت به پول نقد پیدا می‌کند.

مجموع این عوامل سبب می‌شود خودرو موقتاً از یک کالای مصرفی فاصله بگیرد و نقش شبه‌سرمایه‌ای پیدا کند.

نگاهی به تجربه بازار خودرو ایران در دهه‌های اخیر نشان می‌دهد که در دوره‌های بحران ارزی و سیاسی، قیمت خودرو نه‌تنها کاهش نیافته، بلکه در بسیاری از موارد رشد قابل‌توجهی را تجربه کرده است. برای مثال در دوره جهش‌های ارزی، خودروهای داخلی و مونتاژی افزایش قیمت شدیدی داشته‌اند و حتی خودروهای کارکرده، برخلاف منطق استهلاک، رشد قیمتی را تجربه کرده‌اند.

این رفتار بازار باعث شده بسیاری از افراد، خودرو را به‌عنوان ابزاری برای حفظ ارزش پول تلقی کنند؛ هرچند این نگاه همواره با ریسک همراه بوده است.

نکته مهمی که اغلب نادیده گرفته می‌شود این است که رشد اسمی قیمت لزوماً به معنای سود واقعی نیست. در بسیاری از موارد، افزایش قیمت خودرو صرفاً بازتاب کاهش ارزش پول ملی است. به بیان دیگر اگر قیمت خودرو دو برابر شود اما قدرت خرید پول نصف شود مالک خودرو عملاً سود واقعی نکرده و فقط از افت ارزش دارایی خود جلوگیری کرده است؛ بنابراین در اغلب بحران‌ها، خودرو بیشتر نقش پناهگاه ارزش را ایفا می‌کند تا یک سرمایه مولد.

یکی از تفاوت‌های اساسی خودرو با دارایی‌های سرمایه‌ای کلاسیک، وجود هزینه‌های مداوم است. در شرایط بحران این هزینه‌ها تشدید می‌شوند:

• افزایش قیمت سوخت
• گرانی قطعات یدکی
• کمبود لوازم مصرفی
• افزایش هزینه تعمیر و نگهداری

این عوامل باعث می‌شوند نگهداری خودرو، حتی اگر از نظر قیمتی رشد کند، هزینه‌بر و گاه فرساینده باشد؛ موضوعی که در سرمایه‌گذاری واقعی کمتر دیده می‌شود.

واقعیت این است که خودرو برای همه سرمایه محسوب نمی‌شود. تنها در شرایط خاص و برای گروه‌های مشخصی، خودرو می‌تواند نقش شبه‌سرمایه‌ای ایفا کند:

• افرادی که خودرو را بدون استفاده و با کارکرد کم نگه می‌دارند
• دارندگان خودروهای خاص، کمیاب یا با عرضه محدود
• افرادی که زمان ورود و خروج مناسبی از بازار دارند

در مقابل، برای اکثریت مصرف‌کنندگان، خودرو همچنان کالایی مصرفی با هزینه‌های جاری بالاست.

نگاه سرمایه‌ای به خودرو در شرایط بحرانی، با ریسک‌های قابل‌توجهی همراه است:

• تصمیمات ناگهانی سیاست‌گذار
• تغییر قوانین واردات یا قیمت‌گذاری
• افت ناگهانی تقاضا
• خواب سرمایه و نقد شوندگی پایین

این ریسک‌ها باعث می‌شود خودرو در مقایسه با دارایی‌هایی مانند طلا یا ارز، از امنیت سرمایه‌ای کمتری برخوردار باشد.

یکی از عوامل تعیین‌کننده در مصرفی یا سرمایه‌ای بودن خودرو، نحوه استفاده از آن است. خودرویی که روزانه استفاده می‌شود، کارکرد بالا دارد و در ترافیک و مسیرهای فرسایشی حرکت می‌کند به‌طورقطع ماهیتی مصرفی دارد، حتی اگر قیمت بازار آن افزایش یابد. در مقابل، خودرویی که به‌ندرت استفاده می‌شود، بیشتر قابلیت حفظ ارزش دارد.

در یک جمع‌بندی واقع‌گرایانه می‌توان گفت در ذات خود، خودرو کالایی مصرفی است اما در شرایط بحرانی، ممکن است نقش شبه‌سرمایه‌ای پیدا کند و این نقش بیشتر برای حفظ ارزش پول است، نه کسب سود واقعی. در حقیقت هزینه‌ها، استهلاک و ریسک‌های سیاستی، خودرو را از یک سرمایه کلاسیک متمایز می‌کند؛ بنابراین تصمیم‌گیری درباره خرید یا نگهداری خودرو در شرایط بحران باید با درک دقیق این واقعیت انجام شود که خودرو نه یک سرمایه امن، بلکه دارایی‌ای پرهزینه با بازده محدود است.