از مس تا دلار؛ ۷ دلیل اصلی گرانی خودرو در ایران

هر بار که قیمت خودرو افزایش پیدا می‌کند، موجی از انتقادها و گمانه‌زنی‌ها شکل می‌گیرد. برخی از قیمت‌سازی سخن می‌گویند، برخی دلالان را مقصر می‌دانند و عده‌ای نیز خودروسازان را هدف قرار می‌دهند. اما واقعیت این است که خودرو محصولی نیست که در خلأ تولید شود. پشت هر خودرو زنجیره‌ای گسترده از مواد اولیه، قطعات، انرژی، حمل‌ونقل، نیروی انسانی و سرمایه در گردش قرار دارد؛ زنجیره‌ای که طی یک سال گذشته تقریباً در تمامی بخش‌ها با جهش هزینه مواجه شده است.

خودرو تنها مجموعه‌ای از چند قطعه فلزی نیست. برای تولید هر خودرو صدها قطعه مختلف، ده‌ها نوع ماده اولیه، هزاران ساعت فعالیت صنعتی و شبکه‌ای پیچیده از تأمین‌کنندگان، حمل‌ونقل و خدمات مالی مورد نیاز است.

در چنین شرایطی هرگونه افزایش هزینه در هر بخش از این زنجیره، دیر یا زود خود را در قیمت نهایی خودرو نشان می‌دهد. به همین دلیل بررسی بازار خودرو بدون توجه به وضعیت مواد اولیه، نرخ ارز، هزینه‌های حمل‌ونقل و شرایط تأمین مالی، تصویری ناقص از واقعیت ارائه خواهد داد.

بسیاری تصور می‌کردند با پایان جنگ ۴۰ روزه و برقراری آتش‌بس، بازارها به آرامش بازگردند و فشار قیمتی کاهش یابد. اما در عمل شرایط متفاوتی رقم خورد.

اگرچه درگیری‌های نظامی پایان یافته‌اند، اما تبعات اقتصادی آن همچنان در بخش‌های مختلف صنعت باقی مانده است. کارخانه‌های تولید مواد اولیه، شبکه‌های حمل‌ونقل، زنجیره تأمین و حتی بازارهای مالی همگی تحت تأثیر این شرایط قرار گرفته‌اند.

به همین دلیل خودروسازان و قطعه‌سازان امروز با هزینه‌هایی مواجه هستند که بخش مهمی از آن‌ها محصول ماه‌ها اختلال در تولید و تجارت است.

نگاهی به روند معاملات مواد اولیه در بورس کالا نشان می‌دهد صنعت خودرو طی یک سال گذشته با یکی از سنگین‌ترین موج‌های افزایش قیمت مواد اولیه مواجه بوده است.

بخش بزرگی از این فشار به مواد اولیه بازمی‌گردد؛ موادی که بدون آن‌ها اساساً خودرویی تولید نمی‌شود.

برخی از مهم‌ترین افزایش‌ها عبارت‌اند از:

این ارقام تنها آمارهای روی کاغذ نیستند. مس در سیستم برق خودرو، آلومینیوم در بدنه و قطعات مختلف، و مواد پلیمری در داشبورد، سپر، رودری‌ها و صدها قطعه دیگر استفاده می‌شوند. بنابراین افزایش چندصددرصدی قیمت این مواد به معنای افزایش مستقیم هزینه تولید هر خودرو است.

نکته قابل توجه آن است که روند صعودی قیمت‌ها حتی پیش از جنگ نیز آغاز شده بود. از پاییز ۱۴۰۴ بازار مواد اولیه وارد فاز افزایشی شد و در زمستان شدت گرفت. اما پس از پایان جنگ و بازگشت صنایع به مدار تولید، بازار با جهش‌های شدیدتری روبه‌رو شد؛ جهش‌هایی که بسیاری از قطعه‌سازان را با بحران تأمین مواد اولیه مواجه کرده است.

یکی از بخش‌هایی که معمولاً در تحلیل‌های بازار خودرو کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، هزینه حمل‌ونقل است.

در یک سال گذشته کرایه حمل جاده‌ای چند مرحله افزایش قیمت را تجربه کرده است. ابتدا نرخ‌ها حدود ۲۴ درصد رشد کرد و پس از آن نیز نزدیک به ۲۰ درصد دیگر افزایش یافت. اکنون نیز زمزمه‌هایی درباره افزایش مجدد تعرفه‌ها شنیده می‌شود.

هر افزایش هزینه حمل‌ونقل به معنای گران‌تر شدن انتقال مواد اولیه به کارخانه‌ها و در نهایت افزایش قیمت محصول نهایی است.

از سوی دیگر شرایط واردات نیز دشوارتر شده است. محدودیت‌های حمل دریایی موجب شده بخشی از مواد اولیه از مسیرهای زمینی، ریلی یا هوایی تأمین شوند؛ مسیرهایی که هزینه بسیار بیشتری دارند و ظرفیت جابه‌جایی آن‌ها نیز به مراتب کمتر از حمل‌ونقل دریایی است.

در نتیجه نه‌تنها قیمت مواد اولیه وارداتی افزایش می‌یابد، بلکه احتمال کمبود عرضه و فشار بیشتر بر بازار نیز وجود خواهد داشت.

افزایش هزینه‌ها تنها به مواد اولیه و حمل‌ونقل محدود نمی‌شود.

بسته‌بندی، تجهیزات صنعتی، قالب‌های تولید، قطعات یدکی ماشین‌آلات، خدمات اداری، اجاره واحدهای تولیدی، هزینه انرژی و حتی قیمت کاغذ نیز رشد قابل توجهی داشته‌اند.

برای مثال فعالان بازار کاغذ از رشد ۵۰ تا ۶۰ درصدی قیمت این کالا پس از جنگ خبر می‌دهند. شاید در نگاه نخست کاغذ ارتباطی با خودرو نداشته باشد، اما بخش بزرگی از فرآیندهای اداری، مستندسازی، بسته‌بندی و کنترل کیفیت در صنعت خودرو به این محصول وابسته است.

به همین دلیل افزایش قیمت در هر بخش از اقتصاد، در نهایت بخشی از هزینه تمام‌شده خودرو را افزایش می‌دهد.

در میان تمام عوامل مؤثر بر قیمت خودرو، نرخ ارز همچنان یکی از تعیین‌کننده‌ترین متغیرها محسوب می‌شود.

دلار که در بهار سال گذشته در محدوده ۷۰ هزار تومان قرار داشت، اکنون به حوالی ۱۷۰ هزار تومان رسیده است. این افزایش چشمگیر تنها یک عدد روی تابلو صرافی‌ها نیست؛ بلکه مستقیماً بر هزینه تولید خودرو اثر می‌گذارد.

بخش بزرگی از قطعات، تجهیزات، مواد اولیه و ماشین‌آلات مورد استفاده در صنعت خودرو وابسته به واردات هستند. بنابراین هر جهش ارزی به معنای افزایش مستقیم هزینه تأمین این کالاهاست.

همزمان بازار جهانی نیز آرام نبوده است. قیمت جهانی فلزات اساسی مانند مس، آلومینیوم و فولاد طی ماه‌های گذشته روندی افزایشی داشته و فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان وارد کرده است.

به بیان ساده، صنعت خودرو همزمان از دو جبهه تحت فشار قرار گرفته است؛ افزایش نرخ ارز در داخل و رشد قیمت مواد اولیه در بازارهای جهانی.

شاید مهم‌ترین چالش امروز صنعت خودرو نه مواد اولیه باشد و نه نرخ ارز؛ بلکه کمبود نقدینگی است.

در ماه‌های اخیر شرایط خرید مواد اولیه در بورس کالا سخت‌تر شده است. میزان وجه تضمین مورد نیاز برای خرید از حدود ۱۰ درصد به ۵۰ درصد افزایش یافته و رقابت میان خریداران نیز شدیدتر شده است.

به این ترتیب شرکت‌ها برای خرید همان حجم قبلی مواد اولیه باید چندین برابر گذشته نقدینگی در اختیار داشته باشند.

از سوی دیگر قطعه‌سازان معمولاً محصولات خود را با قراردادهای مدت‌دار و بازه‌های تسویه چندماهه به خودروسازان می‌فروشند، اما مواد اولیه را باید نقدی خریداری کنند. این اختلاف زمانی، فشار مالی سنگینی را به کل زنجیره تولید وارد می‌کند.

در همین حال خودروسازان نیز به دلیل محدودیت‌های قیمت‌گذاری و مشکلات تأمین مالی، با کمبود نقدینگی مواجه هستند. نتیجه چنین شرایطی شکل‌گیری چرخه‌ای معیوب است که هزینه تولید را افزایش داده و توان سرمایه‌گذاری را کاهش می‌دهد.

افزایش قیمت خودرو را نمی‌توان پدیده‌ای مستقل از سایر بخش‌های اقتصاد دانست.

وقتی قیمت مس، آلومینیوم، فولاد، پلیمرها، انرژی، حمل‌ونقل، دستمزدها و ارز همزمان افزایش می‌یابد، انتظار ثبات کامل قیمت خودرو چندان منطقی به نظر نمی‌رسد.

خودرو در واقع آخرین حلقه زنجیره‌ای است که تمامی فشارهای تورمی در آن جمع می‌شوند. به همین دلیل بازار خودرو امروز بیش از هر چیز بازتابی از شرایط کلی اقتصاد کشور است.

پرسش اصلی شاید این نباشد که چرا خودرو گران شده است؛ بلکه این باشد که آیا در چنین شرایطی امکان جلوگیری از افزایش قیمت وجود داشته است؟

تا زمانی که تورم عمومی اقتصاد مهار نشود، نرخ ارز در مسیر صعودی قرار داشته باشد و هزینه‌های تولید رشد کنند، صنعت خودرو نیز از این روند مستثنا نخواهد بود.

با این حال می‌توان بخشی از فشارها را از طریق سیاست‌های صنعتی کاهش داد. تسهیل واردات مواد اولیه، افزایش تولید داخلی، انعقاد قراردادهای بلندمدت میان تولیدکنندگان مواد اولیه و خودروسازان، کاهش فشار خرید نقدی در بورس کالا و ایجاد سازوکارهای تأمین مالی پایدار برای قطعه‌سازان از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند به کنترل هزینه‌های تولید کمک کنند.

در نهایت باید پذیرفت که مسئله قیمت خودرو تنها یک موضوع خودرویی نیست؛ بلکه بخشی از واقعیتی بزرگ‌تر به نام اقتصاد کلان است. بازار خودرو امروز آینه‌ای از تورم، نوسانات ارزی، چالش‌های تولید و محدودیت‌های تأمین مالی در اقتصاد ایران به شمار می‌رود.