جعبه سیاه یکی از شناختهشدهترین اصطلاحات صنعت هوانوردی است، اما وسیلهای که با این نام شناخته میشود، در واقع معمولاً به رنگ نارنجی روشن یا نارنجی متمایل به قرمز ساخته میشود. هدف از این انتخاب، زیباتر کردن تجهیزات یا ایجاد تمایز ظاهری در هواپیما نیست؛ بلکه رنگ نارنجی برای پیدا کردن سریعتر دستگاه پس از سانحه انتخاب شده است.
پس از سقوط هواپیما، جعبه ثبتکننده اطلاعات ممکن است میان قطعات فلزی، خاک، پوشش گیاهی، دود، گلولای یا بقایای سوخته هواپیما قرار بگیرد. رنگ نارنجی روشن در چنین محیطهایی بهتر دیده میشود و میتواند روند جستوجو و بازیابی را برای گروههای امدادی و کارشناسان بررسی سانحه آسانتر کند.
چرا رنگ نارنجی انتخاب شده است؟
رنگ نارنجی روشن در محیطهای مختلف، بهویژه میان قطعات تیره و سوخته، کنتراست بالایی ایجاد میکند. این ویژگی در سوانحی که هواپیما در مناطق کوهستانی، جنگلی، بیابانی یا دریا سقوط کرده است، اهمیت زیادی دارد. البته رنگ بهتنهایی برای پیدا کردن جعبه کافی نیست؛ به همین دلیل، روی بدنه آن از نوارهای بازتابنده نیز استفاده میشود تا در شرایط کمنور یا هنگام جستوجو با چراغ، بهتر دیده شود.
استانداردهای هوانوردی نیز روی استفاده از رنگ نارنجی متمایز و مواد بازتابنده تأکید میکنند. برای نمونه، مقررات مربوط به هواپیماهای بزرگ در اروپا، ثبتکنندههای پرواز را ملزم میکند که به رنگ نارنجی روشن باشند و برای تسهیل مکانیابی، نوار بازتابنده داشته باشند.
نام جعبه سیاه از کجا آمده است؟
علت دقیق رواج این نام بهطور قطعی مشخص نیست، اما چند توضیح تاریخی درباره آن وجود دارد. یکی از روایتها به تجهیزات الکترونیکی اولیه و محفظههای بستهای اشاره میکند که عملکرد داخلی آنها برای کاربر قابل مشاهده نبود. روایت دیگر به نمونههای قدیمی ثبتکنندهها مربوط است که در محفظههای بسته و مقاوم قرار داشتند.
ایرباس میگوید اصطلاح جعبه سیاه از سالهای ابتدایی توسعه این تجهیزات باقی مانده است؛ درحالیکه رنگ نارنجی از همان ابتدا با هدف آسانتر شدن شناسایی دستگاه انتخاب شد؛ بنابراین، این نام بیشتر یک اصطلاح تاریخی و عمومی است تا توصیفی از رنگ واقعی وسیله.
جعبه سیاه چه اطلاعاتی را ثبت میکند؟
آنچه در رسانهها جعبه سیاه نامیده میشود، معمولاً شامل دو دستگاه اصلی است: ثبتکننده اطلاعات پرواز یا FDR و ضبط کننده صدای کابین خلبان یا CVR. ثبتکننده اطلاعات پرواز پارامترهایی مانند سرعت، ارتفاع، مسیر، وضعیت موتور و عملکرد سیستمهای مختلف را ذخیره میکند. ضبط کننده صدای کابین نیز فقط مکالمات خلبانان را ثبت نمیکند، بلکه صداهای هشدار، ارتباطات رادیویی، صدای کلیدها، صدای موتور و دیگر صداهای محیط کابین را نیز در خود نگه میدارد.
این دستگاهها در محفظههایی بسیار مقاوم قرار دارند تا در برابر ضربه شدید، آتشسوزی و غوطهوری در آب دوام بیاورند. بااینحال، پس از سانحه ممکن است محل قرارگیری آنها مشخص نباشد. به همین دلیل، علاوه بر رنگ نارنجی و نوارهای بازتابنده، ثبتکنندههای مقاوم در برابر سانحه به دستگاه مکانیاب زیرآبی نیز مجهز میشوند. این وسیله پس از تماس با آب، سیگنالهایی ارسال میکند تا گروههای جستوجو بتوانند موقعیت تقریبی جعبه را شناسایی کنند.
در پایان باید گفت نارنجی بودن جعبه سیاه هواپیما بخشی از طراحی ایمنی آن است. این رنگ برای دیده شدن بهتر در میان بقایای سانحه انتخاب شده و در کنار پوشش مقاوم، نوارهای بازتابنده و فرستنده مکانیاب زیرآبی، احتمال بازیابی دستگاه را افزایش میدهد. نام جعبه سیاه نیز صرفاً اصطلاحی قدیمی است و نباید آن را با رنگ واقعی این تجهیزات اشتباه گرفت.