وقتی ماسکهای زردرنگ اکسیژن از بالای صندلیهای هواپیما پایین میافتند، نخستین پرسشی که ممکن است به ذهن مسافران برسد، این است که اکسیژن داخل آنها تا چه مدت دوام دارد. در بسیاری از هواپیماهای مسافربری، سیستم اکسیژن اضطراری مسافران برای حدود ۱۲ دقیقه اکسیژن فراهم میکند؛ مدتی که در نگاه اول کوتاه به نظر میرسد، اما با هدف اصلی این سیستم ارتباط مستقیم دارد: زنده نگه داشتن مسافران تا زمانی که هواپیما بتواند به ارتفاعی امنتر برسد.
چرا اکسیژن اضطراری هواپیما فقط ۱۲ دقیقه دوام دارد؟
هواپیماهای مسافربری در ارتفاعی پرواز میکنند که فشار هوا و فشار جزئی اکسیژن برای تنفس عادی انسان کافی نیست. به همین دلیل، کابین هواپیما تحت فشار نگه داشته میشود تا شرایط داخل آن برای سرنشینان قابل تحمل باشد. اگر سیستم تنظیم فشار کابین دچار نقص شود یا بدنه هواپیما آسیب ببیند، فشار داخل کابین ممکن است کاهش پیدا کند. در چنین شرایطی، خطر کمبود اکسیژن و بروز هیپوکسی افزایش مییابد؛ وضعیتی که میتواند باعث سردرگمی، اختلال در قضاوت و حتی از دست رفتن هوشیاری شود.
در این وضعیت، ماسکهای اکسیژن بهصورت خودکار آزاد میشوند تا مسافران بتوانند اکسیژن کمکی دریافت کنند؛ اما این ماسکها قرار نیست برای ادامه پرواز یا تمام مدت سفر اکسیژن تأمین کنند. وظیفه آنها پوشش دادن فاصله زمانی میان افت فشار کابین و کاهش ارتفاع هواپیماست؛ زمانی که خلبانان برای اجرای فرود اضطراری و رسیدن به ارتفاع مناسب نیاز دارند.
اکسیژن ماسکها از کجا تأمین میشود؟
در بسیاری از هواپیماهای مسافربری، اکسیژن ماسکها از یک مخزن پرفشار تأمین نمیشود، بلکه مولدهای شیمیایی اکسیژن این وظیفه را بر عهده دارند. این مولدها در محفظه بالای صندلیها نصب شدهاند و با فعال شدن، از طریق یک واکنش شیمیایی اکسیژن تولید میکنند.
هنگامی که ماسک را به سمت پایین میکشید، سازوکار فعالسازی مولد به کار میافتد. در بسیاری از این سیستمها، واکنش شیمیایی پس از شروع قابل توقف نیست و تا پایان مواد واکنشدهنده ادامه پیدا میکند. مقدار مواد داخل مولد و سرعت تولید اکسیژن بهگونهای طراحی شدهاند که نیاز مسافران را در مدت زمان مشخصی پوشش دهند.
البته همه هواپیماها از یک نوع سیستم استفاده نمیکنند و مدت تأمین اکسیژن نیز میتواند با توجه به طراحی هواپیما و مشخصات مولد متفاوت باشد؛ بنابراین، عدد ۱۲ دقیقه را نباید برای تمام هواپیماها و همه شرایط یکسان دانست.
چرا هواپیما باید در همین مدت ارتفاع کم کند؟
در صورت افت فشار کابین، خلبانان باید هواپیما را به ارتفاعی پایینتر برسانند که فشار محیط برای تنفس مناسبتر باشد. ارتفاع حدود ۱۰ هزار پا، معادل نزدیک به ۳ هزار متر، یکی از ارتفاعهای مرجع در این شرایط است؛ هرچند ارتفاع مناسب به مسیر پرواز، پستیوبلندی زمین و محدودیتهای عملیاتی بستگی دارد.
مدت زمان لازم برای کاهش ارتفاع نیز به عواملی مانند ارتفاع اولیه، وزن هواپیما، سرعت، شرایط جوی و مسیر فرود اضطراری وابسته است. طراحی سیستم اکسیژن مسافران با در نظر گرفتن الگوی کاهش ارتفاع انجام میشود تا اکسیژن مورد نیاز در این بازه تأمین شود.
آیا ۱۲ دقیقه برای همه شرایط کافی است؟
این مدت بر اساس الزامات و مشخصات طراحی سیستم تعیین میشود و به معنای تضمین ایمنی در هر شرایطی نیست. اگر هواپیما نتواند طبق برنامه ارتفاع کم کند، وضعیت میتواند پیچیدهتر شود. به همین دلیل، خدمه پرواز باید بلافاصله به هشدار افت فشار واکنش نشان دهند و دستورالعملهای اضطراری را اجرا کنند.
برای مسافران نیز مهمترین اقدام، قرار دادن سریع و صحیح ماسک روی بینی و دهان و ادامه تنفس از آن تا زمان اعلام ایمنی از سوی خدمه است. در صورت سفر همراه کودک یا فردی که به کمک نیاز دارد، ابتدا باید ماسک خود را استفاده کرد تا امکان کمکرسانی بدون خطر از دست رفتن هوشیاری فراهم بماند.
در نتیجه، محدود بودن مدت اکسیژن اضطراری به معنای نقص در طراحی هواپیما نیست. این سیستم برای یک مأموریت مشخص ساخته شده است: تأمین اکسیژن در فاصله حساس پس از افت فشار کابین تا زمانی که هواپیما بتواند به ارتفاعی برسد که تنفس بدون اکسیژن کمکی امکانپذیر باشد.