چرا هزینه خرید قطعات خودرو متفاوت است؟ بررسی ریشه نوسان قیمت لوازم‌یدکی

بازار لوازم‌یدکی خودرو در ایران یکی از پیچیده‌ترین و پرچالش‌ترین بخش‌های اقتصاد خودرو محسوب می‌شود. این بازار که بی‌واسطه بر هزینه‌های تعمیر و نگهداری خودرو و قدرت خرید خانوارها تأثیر می‌گذارد، با واقعیتی آشنا اما ناراحت‌کننده روبروست: قطعه‌ای واحد می‌تواند در یک روز یا بین فروشندگان مختلف، قیمت‌های متفاوتی داشته باشد.

این تفاوت نه تنها ذهن مصرف‌کننده را در انتخاب گزینه درست گیج می‌کند، بلکه نشان‌دهنده چالش‌های ساختاری در اقتصاد، سیاست‌های ارزی، زنجیره تأمین، کیفیت و رقابت در بخش قطعات یدکی است. بررسی علل این پدیده، نه تنها از منظر اقتصادی اهمیت دارد، بلکه می‌تواند مسیر سیاست‌گذاری بهتر، شفافیت بازار و حمایت از حقوق مصرف‌کننده را روشن‌تر کند.

یکی از مهم‌ترین عوامل متفاوت بودن قیمت قطعات در ایران، نوسانات ارز است. طی سال‌های اخیر، ارزش ریال نسبت به ارزهای عمده جهانی مانند دلار و یورو کاهش یافته است. این امر باعث می‌شود که هزینه واردات مواد اولیه و قطعات نهایی افزایش یابد و واردکنندگان هزینه بیشتری برای تأمین قطعات بپردازند. در نتیجه، وقتی فروشندگان این هزینه‌های اضافی را به قیمت نهایی قطعه اضافه می‌کنند، قیمت‌ها به شکل نامتوازن و متفاوت در بازار ظاهر می‌شود.

این وضعیت زمانی پیچیده‌تر می‌شود که قطعه‌ای در بازار داخلی نیز تولید شده یا به‌صورت وارداتی عرضه می‌شود. قطعات وارداتی به دلیل تورم و نرخ ارز دولتی یا بازار آزاد گران‌تر می‌شوند، درحالی‌که قطعات داخلی ممکن است با قیمت پایین‌تر عرضه شوند اما حتی در اینجا نیز تفاوت قیمت قابل مشاهده است، زیرا نرخ ارز مبنای تأمین قطعه داخلی، مواد اولیه و قطعات واسطه‌ای نیز در نوسان است.

علاوه بر نوسانات ارز، هزینه‌های مرتبط با واردات قطعات یکی دیگر از عوامل ایجاد تفاوت قیمت است. این هزینه‌ها شامل حقوق و عوارض گمرکی، مالیات بر ارزش افزوده، هزینه حمل‌ونقل، بیمه و هزینه‌های ترخیص در گمرک می‌شود. این مجموعه هزینه‌ها می‌تواند تا حدود قابل‌توجهی، قیمت نهایی قطعات را بالا ببرد یا برای فروشندگان مختلف، الگوهای متفاوتی از برچسب قیمت به وجود آورد.

در ایران، ساختار تعرفه واردات قطعه نیز پیچیده است و برخی از قطعات ممکن است مشمول معافیت یا نرخ‌های متفاوت باشند. این امر باعث می‌شود که یک قطعه مشابه در واردات مستقیم توسط یکی از فعالان بازار با هزینه‌ای متفاوت نسبت به واردات دیگر فروشندگان عرضه شود و در نتیجه اختلاف قیمت در سطح عرضه‌ یکسان به نظر می‌رسد.

هر قطعه‌ای که در بازار عرضه می‌شود، از نظر کیفیت مواد اولیه و فرآیند تولید می‌تواند تفاوت‌های زیادی داشته باشد. قطعات OEM (Original Equipment Manufacturer – قطعات اصلی کارخانه) معمولاً با استانداردهای دقیق و از مواد مرغوب تولید می‌شوند و همراه با گارانتی و پشتیبانی خدمات عرضه می‌گردند. این قطعات به دلیل کیفیت بالاتر معمولاً قیمت بالاتری دارند.

در مقابل قطعات متفرقه یا افترمارکت ممکن است با مواد اولیه ارزان‌تر، کیفیت پایین‌تر یا بدون پشتیبانی ارائه شوند. این قطعات از نظر قیمت بسیار متنوع هستند و بسته به برند، کشور سازنده، استاندارد تولید و سطح کیفیت، قیمت‌های پایین‌تر از حد انتظار دارند. بدیهی است که بازار این قطعات متفرقه بسیار گسترده‌تر است و همین باعث می‌شود مصرف‌کنندگان با قیمت‌های مختلف برای یک قطعه مشابه روبرو شوند.

بازار قطعات یدکی خودرو، بخشی از زنجیره تأمین پیچیده جهانی و منطقه‌ای است. اختلال در زنجیره تأمین جهانی مانند بحران‌های جهانی، تحریم‌ها، تأخیر در حمل‌ونقل، کمبود مواد اولیه یا افزایش هزینه لجستیک می‌تواند باعث کاهش عرضه برخی قطعات شود. زمانی که عرضه پایین باشد و تقاضا ثابت یا رو به افزایش باشد، فروشندگان قیمت‌ها را افزایش می‌دهند تا به تعادل بین عرضه و تقاضا برسند.

در ایران، این وضعیت با تأثیر تحریم‌های بین‌المللی تشدید شده است. به دلیل محدودیت در واردات برخی قطعات و وابستگی صنعت داخلی به ورود مواد اولیه، قطعات خاص یا مدل‌های پر تقاضا به‌صورت محدودتر در بازار عرضه می‌شوند و این کمبود عرضه باعث می‌شود فروشندگان مختلف به شکل‌های متفاوتی قیمت‌گذاری کنند. این امر حتی ممکن است باعث شود قطعات اصلی نسبت به نمونه‌های مشابه با کیفیت پایین‌تر، قیمت‌های بسیار متفاوتی در بازار داشته باشند.

یکی دیگر از دلایل اختلاف قیمت، ساختار توزیع و فروش قطعات در بازار است. معمولاً قطعات یدکی از کارخانه یا واردکننده به عمده‌فروش‌ها، سپس خرده‌فروش‌ها و در نهایت به مصرف‌کننده نهایی می‌رسند. در هر یک از این مراحل، فروشندگان ممکن است هزینه‌ها، سود و هزینه‌های عملیاتی مختلفی به قیمت قطعه اضافه کنند.

وجود واسطه‌های متعدد در زنجیره توزیع باعث می‌شود که قیمت نهایی برای مصرف‌کننده متفاوت باشد؛ زیرا فروشندگان در مناطق مختلف، با هزینه‌های عملیاتی، اجاره مکان و تقاضای متفاوت، قیمت‌های متنوعی پیشنهاد می‌دهند. در برخی موارد، فروشندگان ممکن است به دلیل رقابت محلی یا موجودی قطعات، تخفیف‌هایی ارائه دهند که در نتیجه قیمت‌های یکسان برای یک قطعه کاملاً مشابه متفاوت می‌شود.

بازار لوازم‌یدکی ایران تا حدی بیش از حد متنوع، غیررسمی و با نظارت محدودتر شده است. در بسیاری از موارد، عدم وجود سامانه‌های شفاف قیمت‌گذاری، نظارت بر کیفیت یا استاندارد مشخص برای قطعات باعث می‌شود فروشندگان به شکل دلخواه قیمت‌ها را تعیین کنند.

نبود فهرست قیمت رسمی، همچنین ضعف در نظارت بر اصالت و استاندارد قطعات منجر می‌شود که مصرف‌کننده نتواند به راحتی قیمت واقعی یک قطعه را بسنجد و قیمت‌های موجود در بازار را با هم مقایسه کند. این فقدان شفافیت باعث می‌شود که بازار به‌طور خودکار به سمت قیمت‌های متنوع حرکت کند که هر فروشنده می‌تواند بر اساس مزیت رقابتی یا ناتوانی رقبا، قیمت‌های متفاوتی ارائه دهد.

الگوهای تقاضا نیز نقش مهمی در نوسانات قیمت دارند. در برخی فصول سال مانند آستانه تعطیلات، سال نو یا تابستان که سفرها افزایش می‌یابد، تقاضا برای قطعات مصرفی مانند فیلترها، لنت ترمز، باتری و تسمه‌ها افزایش می‌یابد و این افزایش تقاضا می‌تواند باعث افزایش قیمت‌ها شود. در مواردی که تقاضا از عرضه پیشی بگیرد، فروشندگان ممکن است قیمت‌های بالاتری اعلام کنند که نتیجه آن تفاوت قیمت قطعه در نقاط مختلف بازار است.

در پایان باید گفت تفاوت قیمت یک قطعه در بازار لوازم‌یدکی خودرو ایران نتیجه ترکیبی از عوامل ساختاری، اقتصادی و بازاری است. نوسانات ارز، هزینه‌های وارداتی، کیفیت مواد اولیه و برند، اختلال در زنجیره تأمین، ساختار توزیع و فروش، ضعف نظارت قیمتی و الگوهای تقاضا، همه و همه باعث می‌شوند یک قطعه یکسان با قیمت‌های متفاوت در بازار عرضه شود. این وضعیت نه تنها برای مصرف‌کننده چالش ساز است، بلکه می‌تواند اعتماد به بازار لوازم‌یدکی را کاهش دهد و نیازمند سیاست‌های شفاف‌تر، نظارت بهتر و تقویت تولید داخلی با کیفیت استاندارد باشد. با اتخاذ چنین رویکردهایی، امکان کاهش نوسانات قیمتی، افزایش شفافیت و حمایت از حقوق مصرف‌کننده فراهم خواهد شد.