بازار خودروی ونزوئلا در بحران و تغییر

بازار خودروی ونزوئلا درگیر تورم افسارگسیخته، سقوط تولید، افزایش سرسام‌آور قیمت‌ها و سیاست‌های پیچیده اقتصادی است. اینجا خودرو که زمانی وسیله حمل‌ونقل بود، تبدیل به ابزاری برای حفظ ارزش دارایی شده است؛ جایی که همکاری‌های مونتاژی با ایران و حتی حضور سایپا کوییک در لباس پلیس هم نتوانسته بازار را به سمت ثبات ببرد، اما تغییرات سیاسی آینده می‌تواند مسیر این بازار را باز هم به هم بریزد.

بازار خودرو در ونزوئلا بیش از یک دهه است که از مسیرهای مرسوم جهانی خارج شده. تورم بی‌امان، بحران اقتصادی و محدودیت‌های ارزی باعث شده خودروهای کارکرده نه تنها بخش غالب بازار را تشکیل دهند، بلکه در بسیاری موارد از خودرو نو هم ارزش بیشتری پیدا کنند. ناوگان خودروهای داخلی بیش از حد پیر شده و هر وسیله‌ای که هنوز حرکت می‌کند، حکم سرمایه را دارد.

با کاهش شدید واردات خودرو نو و توقف نسبی تولید داخلی، تقاضا بیشتر به سمت خودروهای کوچک، ساده و کم‌مصرف رفته است. مدل‌های قدیمی تویوتا یاریس، نیسان سنترا، کرولا و هوندا سیویک نسخ قدیمی، همچنان ستون اصلی ناوگان شخصی کشور هستند. امکانات رفاهی مدرن یا طراحی چشم‌نواز جای خود را به دوام فنی و مصرف سوخت قابل‌پذیر داده‌اند.

یکی از اضلاع عجیب بازار خودروی ونزوئلا، حضور شرکت‌های خودروسازی مشترک با ایران است. در دهه گذشته، پروژه‌هایی برای مونتاژ خودرو در خاک ونزوئلا با مشارکت شرکت‌های ایرانی شکل گرفت؛ هدفش هم این بود که با استفاده از توان مونتاژ محلی، بخشی از نیاز بازار را پاسخ دهد و از فشار واردات بکاهد.

این پروژه‌ها چند مدل محدود را مونتاژ کردند و در حد قطره‌ای در برابر دریای تقاضا باقی ماندند. با این حال، همین مونتاژهای مشترک باعث شد تا خودروهایی با برند مشترک در بازار ونزوئلا دیده شوند، حتی اگر حجم تولیدشان به قدری نباشد که ساختار بازار را تغییر دهد.

در کنار حضور خودروهای دست‌دوم وارداتی و مونتاژهای مشترک، یکی از تصاویر غیرمعمول بازار ونزوئلا حضور خودروهای سایپا کوییک در ناوگان پلیس این کشور است. کوییک، خودرویی که در ایران هم به‌عنوان گزینه اقتصادی شناخته می‌شود، در ونزوئلا به‌عنوان یکی از خودروهای عملیاتی پلیس استفاده شده است. این حضور نمادی از وضعیت خاص بازار است؛ جایی که خودروها نه بر اساس برند یا امکانات انتخاب می‌شوند، بلکه سطح توانایی و قیمت در شرایط بحرانی، آن‌ها را به گزینه‌های عملیاتی تبدیل می‌کند.

واردات خودرو به ونزوئلا به‌شدت محدود است. کمبود ارز خارجی، کنترل‌های دولتی و تحریم‌ها باعث شده واردات خودرو به حداقل برسد و در نتیجه تعداد خودروهایی که از خارج وارد می‌شوند بسیار اندک و قیمت‌شان بسیار بالا باشد.

در چنین فضایی حتی خودروهای چند سال کارکرده خارجی با قیمت‌های نجومی معامله می‌شوند؛ چون خریدارانی که دلار دارند ترجیح می‌دهند به‌جای سپرده‌گذاری در بانک، سرمایه‌شان را در کالایی ملموس مثل خودرو حفظ کنند.

وقتی پول ملی تقویت نمی‌شود و ارزشش را روزبه‌روز از دست می‌دهد، خودرو تبدیل به یکی از ابزارهای حفظ سرمایه می‌شود. این رویکرد باعث شده تقاضا برای خودروهای کارکرده به‌شدت افزایش یابد و بسیاری از خودروهایی که در بازارهای دیگر ارزش چندانی ندارند، در ونزوئلا با قیمت‌های بسیار بالا معامله شوند. درست مانند ایران، خودرو دیگر وسیله حمل‌ونقل نیست، بلکه یک سپر در برابر تورم است.

بازار خودرو در ونزوئلا بدون در نظر گرفتن پیامدهای سیاسی قابل تحلیل نیست. تحریم‌های بین‌المللی، محدودیت‌های بانکی و فضای پرریسک سرمایه‌گذاری، حضور خودروسازان بزرگ را در این کشور عملاً غیرممکن کرده‌اند. از سوی دیگر، کنترل دولتی بر واردات و تخصیص ارز به رانت و انحصار در بازار منجر شده است.

در چنین فضایی، بازیگران خاص می‌توانند به منابع محدود دسترسی داشته باشند و بازار را به سود خود شکل دهند؛ وضعیتی که شباهت زیادی به بازارهای بسته و رانت‌زده در دیگر کشورهای بحران‌زده دارد.

در وهله نخست، باید گفت بازار خودرو ونزوئلا از سیاست جدا نیست. شوک‌های سیاسی و تغییرات در سطح قدرت معمولاً بر نرخ ارز اثر فوری دارند و بازار ارز، خود تأثیر مستقیم بر بازار خودرو می‌گذارد.

اگر فرض کنیم تغییر حکومت فعلی، به‌ویژه در صورت بهبود روابط با آمریکا یا جامعه جهانی رخ دهد، ممکن است برخی از محدودیت‌های واردات برداشته شود. این می‌تواند در کوتاه‌مدت باعث افزایش واردات خودروهای جدید، افزایش رقابت و متعاقباً کاهش قیمت‌های سرسام‌آور شود. شرکت‌های خارجی (به‌ویژه آمریکایی) که اکنون به‌دلیل تحریم و ریسک سیاسی از ورود به بازار ونزوئلا اجتناب می‌کنند، ممکن است در صورت بهبود فضای سیاسی و اقتصادی، به این بازار بازگردند.

با این حال، چنین سناریویی نه قطعی است و نه سریع. بازگشت شرکت‌های بزرگ به بازاری که بیش از یک دهه بی‌اعتمادی تجربه کرده، نیازمند تضمین‌های سیاسی و اقتصادی است که تحقق آن زمان‌بر خواهد بود.

بازار خودروی ونزوئلا امروز بیش از هر چیز نمایشگر بحران‌های اقتصاد و سیاست است. از خودروهای کارکرده‌ای که ارزششان از نو هم فراتر رفته تا حضور خودروهای ایرانی، همه تصویری از بازاری عجیب، ناکارآمد و شکننده ارائه می‌دهند.

آینده این بازار در گرو تغییرات کلان سیاسی و اقتصادی است. اگر فضا به سمت ثبات و تعامل بازتر با جهان حرکت کند، می‌توان انتظار داشت واردات خودروهای جدید رشد کند و بازار از انحصار رانت و خودروهای پیر بیرون بیاید. اما بدون اصلاحات بنیادین، حتی حضور پروژه‌های مشترک نیز نمی‌تواند این بازار را از وضعیت بقا به مسیر توسعه ببرد.