مروری بر سالی که گذشت; رویدادهای مهم دنیای خودرو در ایران و جهان

سال ۱۴۰۴ را می‌توان یکی از پرفراز و نشیب‌ترین سال‌های تاریخ صنعت خودروی ایران نامید؛ سالی که با اجرایی شدن پروژه دیرینه خصوصی‌سازی ایران‌خودرو و تغییر مدیریت این غول صنعتی آغاز شد، اما در ادامه شاهد جهش‌های تند و غیرقابل پیش‌بینی قیمت‌ها در بازار خودروهای داخلی، مونتاژی و وارداتی بودیم. در کنار این تحولات، ورود طیف وسیعی از محصولات جدید جهانی و تغییرات قوانین فرمول یک، چهره این صنعت را در سطح داخلی و بین‌المللی دگرگون کرد.

سال ۱۴۰۴ یکی از سرنوشت‌سازترین سال‌ها برای صنعت خودروی ایران و به‌ویژه شرکت ایران‌خودرو بود. پس از سال‌ها بحث و جدل درباره نحوه واگذاری‌های بلوکی و مدیریت این غول صنعتی، سرانجام گام‌های اجرایی نهایی برای خروج ایران‌خودرو از شمول مدیریت دولتی و واگذاری آن به بخش خصوصی برداشته شد.

فرآیند خصوصی‌سازی ایران‌خودرو در سال ۱۴۰۴ با تغییرات اساسی در هیئت مدیره و اصلاح ساختار سهامداری آغاز شد. سازمان خصوصی‌سازی در راستای اجرای سیاست‌های کلی اصل ۴۴ قانون اساسی، بسته‌ای جدید برای واگذاری سهام دولت در این شرکت تدوین کرد.

در سال ۱۴۰۴، جلسات متعددی بین وزارت صنعت، معدن و تجارت (صمت) و سازمان خصوصی‌سازی برگزار شد و نهایتاً مقرر گردید که بخش عمده‌ای از سهام دولت در ایران‌خودرو به صورت کنترلی به یک کنسرسیوم خصوصی متشکل از شرکت‌های دانش‌بنیان و قطعه‌سازان پیشرو واگذار شود. پس از نهایی شدن خصوصی‌سازی، اکثریت کرسی‌های هیئت مدیره ایران‌خودرو به نمایندگان تایید شده توسط کروز و کنسرسیوم آن واگذار شد. هرچند هنوز شرکت سرمایه‌گذاری تامین اجتماعی (شستا)، شرکت مدیریت سرمایه‌گذاری امید (سهامی عام)، سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو)، شرکت گروه صنعتی ماموت و بانک ملی ایران هنوز سهامداران بزرگ و عمده دیگر ایران خودرو محسوب می‌شوند.

البته این پروژه بزرگ بدون حاشیه نبود و در جریان برگزاری خصوصی‌سازی و پس از آن، انتقادات زیادی مطرح شد. یکی از اصلی‌ترین حاشیه‌ها، نحوه قیمت‌گذاری سهام بود. کارشناسان اقتصادی معتقد بودند که ارزش دارایی‌های ایران‌خودرو و برند آن در قیمت‌گذاری پایه لحاظ نشده و ممکن است این واگذاری به نوعی «ارزان‌فروشی» تعبیر شود.

بعلاوه بحث‌هایی درباره صلاحیت خریدار نهایی (کنسرسیوم خصوصی) مطرح شد. برخی نمایندگان مجلس شورای اسلامی خواستار بررسی دقیق‌تر منابع مالی و سوابق خریداران شدند تا اطمینان حاصل شود که این واگذاری قانونی بوده است.

موضوع بدهی‌های کلان ایران‌خودرو به سیستم بانکی کشور چالش دیگری بود که در مذاکرات انتقال، اختلاف‌نظرهایی بین بانک‌ها و خریدار جدید ایجاد کرد.

با وجود تمام حاشیه‌ها، تغییر مالکیت ایران خودرو، تأثیرات فوری و قابل‌توجهی بر خطوط تولید گذاشت. یکی از اولین تصمیمات مدیریت جدید، فعال‌سازی ظرفیت‌های خواب‌شده بود. در زمستان ۱۴۰۴، ایران‌خودرو رکورد تولید ماهانه خود را در ۵ سال اخیر شکست و متوسط تولید روزانه به بالای ۲,۵۰۰ دستگاه رسید.

اما مهمترین نتیجه، آزادسازی قیمت محصولات این شرکت و نزدیک شدن به قیمت بازار آزاد بود. هرچند این افزایش شدیدی قیمت محصولات با واکنش‌هایی همراه بود اما نهایتا اجرایی شد.

مدیریت جدید بر روی نوسازی و توسعه محصولات با رویکرد مصرف سوخت پایین‌تر تمرکز کرد. محصولات هیبریدی چون تارای هیبریدی اولین نتیجه این رویکرد خواهند بود که به زودی وارد سبد تولیدات این شرکت می‌شوند. قراردادهای جدیدی هم برای تولید مشترک با شرکت‌های چینی مانند هاوال و هونگچی و کاهش وابستگی به هایما منعقد شده است.

خصوصی‌سازی ایران‌خودرو در سال ۱۴۰۴ اگرچه با چالش‌ها و حاشیه‌های حقوقی و صنفی فراوانی همراه بود، اما در نهایت منجر به تحرکی در بدنه این شرکت صنعتی شد. خروج از بروکراسی‌های سنگین دولتی باعث شد تا تولید افزایش یابد و مدیریت منابع انسانی و مالی منعطف‌تر شود. با این حال، پایداری این رشد و موفقیت کامل این پروژه، در گرو عملکرد مدیریت جدید در سال ۱۴۰۵ و پاسخگویی به دغدغه‌های کارگران و مصرف‌کنندگان خواهد بود.

از سویی فرایند خصوصی‌سازی در سایپا نتوانست همین مسیر را به سرعت طی کند و از برنامه عقب ماند. موضوعی که با چالش‌های دیگری برای سایپا محصوصا در روابط ان برای تامین قطعات از سوی شرکت کروز، حاشیه‌هایی را به همراه داشت و نهایتا باعث کاهش شدید میزان تولیدات سایپا و عقب افتادن آن از ایران خودرو شد.

مسیر قیمت‌های خودرو در سال ۱۴۰۴ با شیبی تند و غیرقابل پیش‌بینی همراه بود، شیبی که نه تنها خریداران، بلکه کارشناسان صنعت خودرو را هم غافلگیر کرد. این افزایش افسارگسیخته که ریشه در تورم عمومی کشور و جهش‌های پیاپی نرخ ارز داشت، با وجود ورود قطره‌چکانی خودروهای وارداتی، هیچ‌وقت مهار نشد. جالب آنکه نوسانات سیاسی، دو تنش نظامی و تحولات اجتماعی در طول سال، نه تنها باعث کاهش قیمت‌ها نشد، بلکه تنها بازار را در رکود فرو برد و بدون اثرگذاری بر نرخ رشد تورم، به پایان سال رسید.

ایران‌خودرو؛ رشدی فراتر از انتظار در محصولات ملی

غول خودروسازی کشور، سال ۱۴۰۴ را با افزایش‌های چشمگیر آغاز و به پایان رساند. خودروی «آریسان» که در ابتدای سال با قیمت حدود ۴۶۰ میلیون تومان عرضه می‌شد، در انتهای سال با قیمت ۹۵۵ میلیون تومان برای ثبت‌نام در سایت این شرکت قرار گرفت. این رقم نشان‌دهنده رشد تقریباً ۱۰۸ درصدی قیمت رسمی این خودرو در طول یک سال است.

دیگر محصول پرفروش این شرکت، «تارا اتومات V4» نیز از سیر صعودی باز نماند. این خودرو که در بهار سال قیمتی کمتر از ۹۰۰ میلیون تومان داشت، در آخرین طرح پیش‌فروش سال ۱۴۰۴ با قیمت ۱ میلیارد و ۶۸۰ میلیون تومان به فروش رسید.

سایپا؛ گرانی سرسام‌آور در سایه عدم خصوصی‌سازی

در سایپا نیز که هنوز پرونده خصوصی‌سازی آن بسته نشده است، شاهد افزایش قیمت‌های مشابهی بودیم. «شاهین پلاس اتوماتیک» که سقف محصولات این شرکت محسوب می‌شود، از قیمت ۸۸۰ میلیون تومان در ابتدای سال، به یک میلیارد و ۵۶۰ میلیون تومان در پایان سال رسید. حتی خودروی ارزان‌قیمت و پرتیراژ «کوییک S» هم از این قافله عقب نماند و قیمت آن از ۴۰۰ میلیون تومان فراتر رفت و در انتهای سال به عدد ۷۳۰ میلیون تومان رسید.

شرکت‌های خصوصی؛ مونتاژها هم گران شدند

برخی شرکت‌های خصوصی که با وجود آزاد بودن قیمت‌گذاری، سعی کردند با شیبی ملایم‌تر قیمت‌ها را تعدیل کنند، اما در نهایت نتوانستند در برابر موج تورم مقاومت کنند. مدیران خودرو قیمت «فونیکس آریزو ۶ GT» را از ۱ میلیارد و ۶۸۰ میلیون تومان به ۲ میلیارد و ۳۷۰ میلیون تومان رساند. همچنین قیمت «تیگو ۷ پرو» این شرکت نیز از یک میلیارد و ۷۲۰ میلیون به ۲ میلیارد و ۳۰۰ میلیون تومان افزایش یافت.

در کرمان موتور نیز «جک J4» از حدود ۹۰۰ میلیون تومان به ۱ میلیارد و ۵۳۰ میلیون تومان رسید. اما جهش قیمت در محصولات KMC این شرکت چشمگیرتر بود؛ به طوری که «کی ام سی X5» از ۱ میلیارد و ۶۴۰ میلیون به ۲ میلیارد و ۹۳۰ میلیون تومان و «KMC T8» از زیر ۲ میلیارد تومان به ۳ میلیارد و ۶۰۰ میلیون تومان افزایش قیمت داشت.

بهمن موتور نیز با افزایش قیمت «فیدلیتی الیت ۵ نفره» از حدود ۱ میلیارد و ۷۰۰ میلیون به ۳ میلیارد و ۲۸۰ میلیون تومان، رکورد جدیدی به نام خود ثبت کرد. اما شاید عجیب‌ترین رشد قیمت متعلق به «لوکانو L7» ماموت خودرو باشد؛ محصولی که قیمت آن از ۲ میلیارد و ۴۰۰ میلیون در ابتدای سال، به ۴ میلیارد و ۷۴۰ میلیون تومان در انتهای سال رسید که یکی از بالاترین نرخ‌های رشد در بین شرکت‌های خصوصی بود. همچنین «لاماری ایما» نیز از ۱ میلیارد و ۹۷۰ میلیون به ۳ میلیارد و ۲۷۰ میلیون تومان افزایش یافت.

وارداتی‌ها؛ پرواز در اوج قیمت‌ها

بازار خودروهای وارداتی نیز از این طوفان بی‌نصیب نماند. «تویوتا کرولا کراس هیبریدی» که در ابتدای سال ۲ میلیارد و ۴۰۰ میلیون تومان قیمت داشت، با جهشی عظیم به قیمت ۵ میلیارد و ۱۵۰ میلیون تومان رسید. «کیا اسپورتیج» نیز ۲ میلیارد تومان گران شد و از ۴ میلیارد و ۲۸۰ میلیون به ۶ میلیارد و ۲۸۰ میلیون تومان رسید.

سایر محصولات وارداتی نیز وضعیتی مشابه داشتند؛ مثلاً «سوزوکی جیمنی ۵ در» از ۲ میلیارد و ۶۰۰ میلیون به ۴ میلیارد و ۶۰۰ میلیون تومان رسید و «نیسان سیلفی» نیز با افزایشی سنگین، از ۲ میلیارد و ۹۵۰ میلیون به ۵ میلیارد و ۷۰۰ میلیون تومان در پایان سال ۱۴۰۴ رسید.

سال ۱۴۰۴ سال پرشتابی برای صنعت خودرو کشور بود و شاهد ورود طیف وسیعی از محصولات جدید توسط شرکت‌های خودروسازی و واردکنندگان بودیم. آخرین امار به ترخیص بیش از 66 هزار دستگاه خودروی وارداتی اشاره دارد که رشد نسبتاً مناسبی نسبت به سال قبل‌تر را نشان می‌دهد اما همچنان از برنامه اولیه که واردات 200 هزار دستگاه بود به شدت عقب مانده است. شرکت‌های واردکننده نیز متنوع‌تر شده‌اند اما همه آنها به یک میزان در ایفای تعهدات خود موفق نبوده‌اند و بسیاری از آنها با عدم رضایت مشتریان باعث ایجاد بدبینی به سایر شرکت‌ها نیز شده‌اند.

در ادامه، فهرستی از مهم‌ترین خودروهایی که در طول این سال توسط فعالان این حوزه رونمایی شدند، به تفکیک شرکت ارائه می‌گردد:

* گروه راسا موتور: تویوتا فرانتلندر، سوزوکی ویتارا، لندرور ایووک، لندرور دیسکاوری اسپرت، مرسدس بنز سری GLS، GLC، E200، CLE200، GLE کوپه، مرسدس بنز برقی EQE سدان و EQE شاسی‌بلند، و گک امپو.

* گروه ماموت و زیرمجموعه‌ها (سانیار موتور پارسیان): لئوپارد ۵، لوکانو L8 و ارس HM5.

* پرشیا خودرو: راکس آداماس، بی‌ام‌و i3 برقی، بی‌ام‌و X2، بی‌ام‌و ۲۲۵، آئودی Q4 و Q5 برقی.

* ماهان صنعت پارس: لکسوس LX600، تویوتا آوالون، لکسوس NX260 و ES200 (وارداتی).

* کوشا خودرو: کیا پیکانتو، کیا تاسمان و کیا سورنتو.

* کرمان موتور: هیوندای آزرا (وارداتی)، ون RF8، جیلی گلکسی L6 و هیوندای کونا.

* کرال موتورز: تویوتا لندکروزر، پرادو و نیسان پاترول.

* آرین لیلا: بی‌وای‌دی هان و بی‌وای‌دی سیل.

* شتابران خودرو: تانک ۵۰۰ و ۷۰۰ (هیبرید)، لیپ موتور C11 و لیپ موتور T03.

* نامی خودرو: نیسان پت فایندر و نیسان قشقایی.

* فردا موتور: نوو A05.

* آرتابان موتور: دو محصول جدید با نام‌های «آرتان» و «توکا».

* آفتاب خودرو: مزدا EZ-60، EZ-6، مزدا CX-5، ولوو S90، ولوو XC70.

* معین خودرو ایرانیان: هوندا آکورد و آئودی A3 مدل ۲۰۲۵.

* مدیران خودرو: ام‌وی‌ام X5 و ام‌وی‌ام X77.

* هما تلکام: تویوتا یاریس.

* پیشرو راهبر آروین: تویوتا راوفور.

* آرین موتور پویا: شیائومی SU7 مکس.

* زرین تجارت به سیما: تویوتا GR سوپرا.

* هرمس خودرو: هیوندای سانتافه، هیوندای سوناتا، هیوندای آیونیک ۵، کیا K5، کیا EV5 و کیا K3.

* نادین خودرو: آئودی A3 مدل ۲۰۲۵.

* خودروسازی راین: سیات آتکا.

* دیار خودرو: سابرینا U5 پلاس و بایک BJ30e.

* سایر شرکت‌ها:

* برساوش و انرژی موتور آسیا: تویوتا bZ4X و bZ3.

* تیگارد موتور: بی‌وای‌دی سانگ پلاس، بی‌وای دی چین L.

* نگین تندیس الماس: اسمارت #3 برقی.

* کارنو اسپیکو (زیرمجموعه گروه تاو): نیسان تیانا ۲۰۲۶.

* آوا موتور پارس (آوا موبیلیتی): آواتار ۱۲.

* مانیان خودرو: نیسان ترا وانت.

* سروش موتور مبنا: دانگ‌فنگ هیرو، رنو آرکانا، وویا پشن و وویا دریم.

* ایکس موتورز: چهار محصول ایکس‌پنگ شامل G6، G9، X9 و مونا M03.

* کریمان موتور: چانگان یونی زد (Uni Z) و نیسان ناوارا.

* تابان موتور: تویوتا کرولا کراس.

* پارس خودرو: رووی eRX5 پلاگین هیبرید، چانگان یونی کی (Uni K).

خودروسازان بزرگ (ایران خودرو و سایپا):

* ایران خودرو: اینووی (چانگان ایدو DT)، IMLS9، دانگ‌فنگ E70 (سدان برقی) و مرسدس بنز GLB.

* سایپا: سایپا ۴۲۱P و ۴۴۱P (بر پایه چانگان CS35 و CS55)، سیتروئن C3-XR، دیپال S07 و ایدو EV460 (سدان برقی وارداتی).

این فهرست گویای تنوع‌بخشی قابل توجه به سبد محصولات موجود در بازار خودرویی کشور در سال ۱۴۰۴ است.

سال ۱۴۰۴، سالی پرفراز و نشیب و پر از تحول برای دنیای خودرو بود. در این سال شاهد معرفی خودروهای مهمی بودیم که هر کدام به نوبه خود سرفصل‌های جدیدی را در بخش‌های مختلف بازار رقم زدند. در این ویژه‌نامه نوروزی، نگاهی کوتاه اما جامع به مهم‌ترین رونمایی‌ها و اخبار سال گذشته خواهیم داشت.

یکی از چشم‌گیرترین معرفی‌های سال، متعلق به ب‌ام‌و بود. این خودروساز آلمانی از نسل جدید iX3 پرده برداشت؛ خودرویی که به عنوان اولین محصول سری «نئو کلاس» شناخته می‌شود و نقطه عطفی در تحولات طراحی و فناوری این برند محسوب می‌شود. iX3 پیش‌درآمدی است تا دریابیم ب‌ام‌و برای آیندهٔ محصولاتش چه برنامه‌های بزرگی در سر دارد.

در سوی دیگر، تویوتا پس از حدود یک دهه سکوت، نسل جدید پیکاپ محبوب و جان‌سخت «هایلوکس» را معرفی کرد. اگرچه این خودرو همچنان بر پایه شاسی نسخه قبلی اما به‌روز شده ساخته شده، تغییرات اساسی در آن اعمال شده و خبر خوشحال‌کننده برای علاقه‌مندان، عرضهٔ نسخهٔ تمام‌الکتریکی آن برای اولین بار است. تویوتا اما در این سال تنها به هایلوکس اکتفا نکرد و پس از انتظاری طولانی، از شاسی‌بلند آفرودی جدید «لندکروزر FJ» رونمایی کرد. این خودرو که جایگزینی غیرمستقیم برای FJ کروز محسوب می‌شود، توانایی‌های آفرود افسانه‌ای برادران بزرگ‌تر خود را در یک پکیج جمع‌وجورتر ارائه می‌دهد.

غول‌های آلمانی دیگر نیز دست روی دست نگذاشتند. پورشه قوی‌ترین ۹۱۱ تاریخ را معرفی کرد؛ نسخهٔ به‌روز شدهٔ ۹۱۱ توربو S با قوای محرکهٔ هیبریدی. اگرچه این خودرو پس از کاررا GTS، دومین مدل هیبریدی این خانواده است، اما با ۷۱۰ اسب بخار قدرت، مرزهای پیشرانه‌های ترکیبی را جابه‌جا کرده است. همچنین نسل جدید «کاین» هم معرفی شد که مانند برادر کوچک‌ترش (ماکان) به سمت برقی‌سازی رفت. با این حال، با توجه به تغییرات بازار، پورشه تصمیم گرفت عرضهٔ نسخه‌های بنزینی کاین را همچنان ادامه دهد.

در دنیای سوپراسپرت‌ها نیز هیجان بالا وجود داشت. تویوتا پس از سال‌ها انتظار، سوپراسپرت جدید خود با نام GR GT را معرفی کرد که جانشینی برای لکسوس LFA افسانه‌ای است. این خودرو به یک پیشرانهٔ V8 هیبریدی با ۶۵۰ اسب بخار قدرت مجهز شده است. شورلت نیز با معرفی کوروت ZR1X طوفانی به پا کرد. این مدل هیبریدی با ترکیب پیشرانهٔ ۵٫۵ لیتری توئین توربوی ZR1 و سیستم E-Ray، قدرتی خیره‌کنندهٔ ۱۲۵۰ اسب بخاری تولید می‌کند که توانسته شتابی زیر ۲ ثانیه ثبت کند.

فراری نیز با معرفی شاهکاری به نام ۸۴۹ تستاروسا، نام افسانه‌ای تستاروسا را زنده کرد. این خودرو که جانشین SF90 است، از همان قوای محرکهٔ هیبریدی اما تقویت شده بهره می‌برد و ۱۰۵۰ اسب بخار قدرت دارد.

اما سوپراسپرت‌های سال فقط مختص برندهای سنتی نبودند؛ بی‌وای‌دی (BYD) با U9 اکس‌تریم توجه همه را جلب کرد. این ابرخودروی برقی چینی با ۳۰۰۰ اسب بخار قدرت، نه تنها رکورد نوربرگ‌رینگ را شکست، بلکه با دستیابی به سرعت ۴۹۶ کیلومتر بر ساعت، رکورد بوگاتی را نیز پس گرفت.

در نهایت، مرسدس بنز با فیس‌لیفت S کلاس، سال را به پایان رساند. این خودرو علاوه بر تغییرات طراحی و فناوری، به پیشرانهٔ V8 کاملاً جدیدی با میل‌لنگ تخت مجهز شده است؛ فناوری که پیش از این تنها در سوپراسپرت‌ها دیده می‌شد.

علاوه بر رونمایی‌ها، اخبار مهمی نیز در سال ۲۰۲۵ جهان خودرو را تکان داد. کاهش رشد تقاضا برای خودروهای برقی باعث شد بسیاری از خودروسازان در استراتژی‌های خود تجدیدنظر کنند. در همین راستا، لامبورگینی برنامه ساخت اولین خودروی برقی خود را لغو کرد. همچنین اتحادیهٔ اروپا تحت فشار کشورها، ممنوعیت فروش خودروهای درون‌سوز از سال ۲۰۳۵ را لغو نمود تا امیدها به ماندگاری پیشرانه‌های بنزینی افزایش یابد.

در خبری دیگر، تویوتا برند «سنچوری» را به عنوان برندی مستقل و بالاتر از لکسوس معرفی کرد که قرار است با غول‌هایی چون بنتلی و رولزرویس رقابت کند. همچنین در اواخر سال، آمازون مجریان جدید فصل آینده برنامهٔ محبوب «گرند تور» را اعلام کرد که جایگزین جرمی کلارکسون، ریچارد هموند و جیمز می شدند.

فصل ۲۰۲۵ مسابقات فرمول یک در آذرماه به پایان رسید و مک‌لارن با عملکردی درخشان، نه تنها عنوان قهرمانی سازندگان را حفظ کرد، بلکه پس از چهار سال، عنوان قهرمانی رانندگان را نیز از مکس وستپن پس گرفت. رقابت تنگاتنگ وستپن و لندو نوریس تا مسابقهٔ پایانی ادامه داشت و سرانجام نوریس توانست قهرمانی را از آن خود کند.

اما حالا نگاه‌ها به فصل ۲۰۲۶ دوخته شده است؛ فصلی که با یکی از بزرگ‌ترین تغییرات قوانین تاریخ همراه است. مهم‌ترین تغییرات در قوای محرکه رخ داده و حالا سهم پیشرانهٔ بنزینی و موتور برقی در تولید نیرو به ۵۰-۵۰ رسیده است. همچنین سیستم DRS حذف شده و رانندگان برای سبقت‌گیری از حالتی به نام «Overtake Mode» استفاده می‌کنند که قدرت پیشرانه را به صورت موقت افزایش می‌دهد. این تغییرات اگرچه رقابت‌ها را جذاب‌تر کرده، اما پیچیدگی‌هایی را برای رانندگان به همراه داشته است.

در دو گرندپری ابتدایی فصل ۲۰۲۶، مرسدس برتری بلامنازعی داشته و دو پیروزی متوالی کسب کرده است. فراری در جایگاه دوم قرار دارد و لوئیس همیلتون، قهرمان هفت‌بارهٔ جهان، توانست به اولین سکوی خود با لباس فراری دست یابد. در مقابل، تیم‌های مک‌لارن و ردبول اوضاع خوبی ندارند و حتی در گرندپری چین، خودروهای مک‌لارن غایب بودند. با ورود کادیلاک، تعداد تیم‌ها به یازده رسیده است. اگرچه عملکرد این تازه‌وارد قابل پیش‌بینی است، اما بزرگ‌ترین ناامیدی فعلی متعلق به آستون‌مارتین است که هنوز هیچ‌کدام از خودروهایش موفق به رسیدن به خط پایان نشده‌اند.

از نظر شما کدام رویداد داخلی و خارجی دنیای خودرو در سالی که گذشت، مهم‌تر، تاثیرگذارتر یا جذاب‌تر بود. با ما و سایر مخاطبان به اشتراک بگذارید.