خشم کشاورزان آفریقایی در پی تخریب زمین‌های زراعی برای استخراج لیتیوم

استخراج لیتیوم برای ساخت باتری بخش مهمی از برنامه آفریقای جنوبی است تا با استفاده از روند جهانی حرکت به سمت انرژی‌های پاک، اقتصاد خود را احیا کند اما این برنامه اکنون با چالش بزرگ و اعتراض شدید هزاران کشاورزی روبه‌رو شده که از احتمال از دست دادن زمین‌های حاصلخیز خود به خاطر معادن روباز بسیار خشمگین هستند. در سواحل جنوب شرقی این کشور، یعنی جایی که یک معدن فعال لیتیوم در حال کار است و از سال ۲۰۲۳ بیش از یک جین مجوز جدید کاوش برای آن صادر شده، ده‌ها نسل از جوامع کشاورزی مجبور به ترک زمین‌های اجدادی خود شده‌اند. ائتلافی از فعالان محلی اعتراض‌های رسمی خود را علیه این اکتشافات آغاز کرده‌اند. به گفته انجمن ساحل جنوبی، این اقدامات بیش از ۳۰ هزار شغل در بخش‌های کشاورزی، کارگری و خدمات را در این منطقه که قطب صادرات شکر و گردشگری است به خطر می‌اندازد.

بررسی داده‌های وزارت معادن آفریقای جنوبی نشان می‌دهد مجوزهای کاوش لیتیوم، مساحتی حدود ۷۳ هزار هکتار را در برمی‌گیرد. بخش عمده این اراضی شامل ۱۱۷ مزرعه و حتی برخی از سواحل منطقه می‌شود. این در حالی است که معدن فعال فعلی که قصد توسعه هم دارد، ۱۵۰ هکتار چاله استخراج و ۱۸۰ هکتار محل تجمع پسماند ایجاد کرده است. مدیرعامل انجمن ساحل جنوبی تأکید می‌کند که اگر تمامی این مجوزهای اکتشاف به مرحله استخراج نهایی برسند، پیامدهای آن فاجعه‌بار خواهد بود. این اتفاق مستقیماً بر زندگی کشاورزان خرد، جوامع محلی، فروشگاه‌ها و کارخانه‌های فرآوری نیشکر تأثیر می‌گذارد؛ کارخانه‌هایی که سالانه دو میلیون تن نیشکر تولیدی دو هزار کشاورز کوچک و ۶۰۰ کشاورز تجاری را فرآوری می‌کنند. در این میان، بحران‌های اقلیمی و اختلال در حمل‌ونقل محموله‌های نفتی به دلیل جنگ ایران، سرمایه‌گذاری در انرژی‌های پاک را افزایش داده و دولت آفریقای جنوبی نیز استخراج فلزات را کلید احیای اقتصادی خود می‌داند. رئیس‌جمهور این کشور ارزش معادن استراتژیک را ۲٫۴ تریلیون دلار برآورد کرده و از آن به‌عنوان صنعتی با پتانسیل بالای اشتغال‌زایی یاد کرده است.

تأثیرات عملیاتی این معادن از هم‌اکنون معیشت و زندگی روزمره ساکنان را مختل کرده است. در روستاهای کوهستانی استان کواپولو-ناتال که بزرگ‌ترین قطب از سه منطقه اصلی استخراج لیتیوم در این کشور محسوب می‌شود، ساکنان محلی با شکاف‌های عمیق روی دیوارهای منازل مسکونی خود مواجه شده‌اند که ناشی از انفجارهای سنگین معادن است. همچنین کار کردن ماشین‌آلات سنگین روی تپه‌های مجاور، ابرهایی از گردوغبار ایجاد کرده که مشکلات شدید تنفسی برای اهالی به همراه داشته است. تعدادی از اهالی که سال‌ها در این روستاها زندگی کرده‌اند و قصد داشتند خانه و زمین خود را برای فرزندانشان باقی بگذارند، اکنون هیچ گزینه‌ای جز مهاجرت اجباری نمی‌بینند. انفجارها به طبیعت، حیوانات و درختان منطقه آسیب جدی زده و برخی خانه‌ها برای توسعه معادن کاملاً تخریب و به آوار تبدیل شده‌اند. با وجود اینکه شرکت‌های معدنی ادعا می‌کنند جابه‌جایی ساکنان به‌صورت داوطلبانه و با ارائه شرایط بهتر انجام می‌شود اما کشاورزان از زمین‌های جدید رضایت ندارند زیرا بسیار دورافتاده بوده و برای کشت و زرع اصلاً مناسب نیستند. فعالان محلی معتقدند توسعه این معادن طی سال‌های آینده، کیفیت آب‌ و خاک را به‌طور دائمی تخریب کرده و تولید سالانه یک میلیون تن نیشکر را نابود خواهد کرد.

هرچند انرژی‌های پاک در قیاس با سوخت‌های فسیلی کمتر به محیط‌زیست آسیب می‌زنند اما بااین‌وجود، استخراج معادن و آسیب به چشم‌اندازهای طبیعی همچنان یکی از پرچالش‌ترین بخش‌های گذار به سمت انرژی‌های سبز در سراسر جهان از پرتغال تا ایالات‌متحده است. پسماندهای سنگی می‌توانند کیفیت خاک را به‌شدت کاهش دهند، درست همان اتفاقی که در استرالیا و چین نیز رخ داده است. اگرچه مسئولان معادن مدعی رعایت کامل استانداردهای زیست‌محیطی، ایجاد بیش از هزار شغل و جلوگیری از ورود پساب به رودخانه‌ها هستند اما فعالان محلی و کشاورزان بر این باورند که این روند، آینده کشاورزی منطقه را برای همیشه از بین می‌برد و نسل‌های بعدی را مجبور به ترک دیار خود خواهد کرد.