پزشکیان: سایپا را به بخش خصوصی واقعی واگذار میکنیم
مسعود پزشکیان در تازهترین موضعگیری خود از ادامه مسیر خصوصیسازی در دولت چهاردهم گفت و نام سایپا را هم بهطور مشخص روی میز گذاشت؛ نامی که در صنعت خودرو ایران فقط یک شرکت نیست، بلکه یکی از گرههای قدیمی مالکیت، مدیریت، بدهی و قیمتگذاری بهشمار میرود.
بهگزارش پدال، رئیسجمهور در گفتوگوی تلویزیونی اخیرش با اشاره به واگذاری مدیریت ایرانخودرو گفت:
«ما ایرانخودرو را واگذار کردیم و بهدنبال آن، وزیر اقتصاد ما را استیضاح کردند.»
او تأکید کرد که سایپا و چند شرکت دیگر هم در برنامه واگذاری دولت قرار دارند و منظور، انتقال به بخش خصوصی واقعی است، نه واگذاری به مجموعههای خصولتی. همین تأکید، پیام اصلی سخنان او را روشن میکند؛ دولت میخواهد از تجربههایی فاصله بگیرد که در آنها خصوصیسازی بهجای رقابت و کارایی، فقط نام مالک را عوض کرده است.
با وجود این سیگنال سیاسی، هنوز هیچ معاملهای برای انتقال مالکیت سایپا اعلام نشده و جزئیات مهمی مثل خریدار، قیمتگذاری، میزان سهام قابل واگذاری و زمان انجام معامله در دسترس نیست. در عمل، تفاوت بزرگی میان «برنامه واگذاری» و «واگذاری انجامشده» وجود دارد؛ تفاوتی که در صنعت خودرو ایران بارها خودش را نشان داده است.
ایرانخودرو؛ نمونهای که هنوز تمام نشده
تجربه ایرانخودرو نشان میدهد خصوصیسازی در خودروسازی ایران فقط با یک تصمیم سیاسی به پایان نمیرسد. در بهمن ۱۴۰۳، مدیریت ایرانخودرو پس از برگزاری مجمع عمومی فوقالعاده به مجموعهای از سهامداران غیردولتی منتقل شد و ترکیب هیئتمدیره تغییر کرد. با این حال، ماجرا به فروش کامل سهام دولت ختم نشد و بحث خروج کامل دولت از ساختار مالکیت و نفوذ همچنان باز ماند.
همین پرونده بعدا به یکی از موضوعات بحثبرانگیز در مجلس تبدیل شد و در نهایت نمایندگان مجلس در بهمن ۱۴۰۴ با ارجاع پرونده واگذاری مدیریت این شرکت به قوه قضائیه موافقت کردند. از همینجا میشود فهمید که در خودروسازی ایران، واگذاری مدیریت با انتقال مالکیت یکی نیست و حتی تغییر هیئتمدیره هم الزاما به معنای پایان مداخله دولت یا پایان ابهامهای ساختاری نیست.
سایپا هنوز در نقطه تصمیم قرار دارد
در مورد سایپا، مسئله حتی پیچیدهتر هم است. ساختار مالکیت این خودروساز بهدلیل سهام مستقیم و غیرمستقیم، شرکتهای زیرمجموعه و سهامداری تودلی، لایهلایه و دشوار شده است. بنابراین فروش بخشی از سهام یا تغییر مدیران، لزوما خروج کامل دولت از کنترل شرکت را رقم نمیزند.
سازمان خصوصیسازی پیشتر اعلام کرده بود که موضوع واگذاری باقیمانده سهام دولت در ایرانخودرو و سایپا همچنان در دستور کار قرار دارد و باید نحوه عرضه این سهام مشخص شود. پس پرسش اصلی هنوز پابرجاست؛ دولت دقیقا چه میزان از مالکیت و چه میزان از کنترل خود را واگذار خواهد کرد؟
بدهی، زیان و مسئله اهلیت خریدار
سایپا در شرایطی وارد بحث خصوصیسازی شده که وضعیت مالی و ساختاری آن با فشارهای جدی همراه است. بر اساس ارقام مطرحشده در گزارشهای اخیر، این شرکت با صدها هزار میلیارد تومان بدهی و زیان انباشته روبهرو است. چنین وضعیتی باعث میشود خریدار احتمالی فقط صاحب یک برند و یک شبکه تولید نشود؛ او باید همزمان برای اصلاح ساختار مالی، افزایش بهرهوری، نوسازی محصولات، تامین سرمایه در گردش و تعیین تکلیف بدهیها برنامه داشته باشد.
همینجا مفهوم اهلیت خریدار اهمیت پیدا میکند. خصوصیسازی واقعی وقتی معنا دارد که خریدار از توان مالی و مدیریتی کافی برخوردار باشد و معامله صرفا به انتقال صوری مالکیت یا جابهجایی کنترل به یک مجموعه وابسته محدود نشود.
سایپا چقدر میارزد؟
ارزشگذاری سایپا یکی از بزرگترین ابهامهای فعلی پرونده واگذاری است. تا وقتی مشخص نشود چه بلوکی از سهام، با چه قیمتی و به چه خریدار یا خریدارانی واگذار میشود، نمیتوان از یک معامله قطعی حرف زد. در واگذاریهای قبلی هم موضوع ارزشگذاری سهام خودروسازان و نحوه عرضه بلوکهای دولتی از چالشهای اصلی بوده و حالا همان پرسشها دوباره درباره سایپا تکرار میشوند.
سازمان خصوصیسازی پیشتر گفته بود ارزشگذاری بلوکهای سهام خودروسازان در حال بررسی است و هنوز قیمت نهایی روشن نشده. درباره سایپا هم وضع به همین شکل است؛ بدون تعیین بلوک، قیمت و خریدار، واگذاری بیشتر به یک نقشه کلی شبیه است تا یک معامله نهایی.
بعد از خصوصیسازی، قیمت خودرو چه میشود؟
برای خریداران و مصرفکنندگان، شاید مهمترین بخش ماجرا همین باشد. خصوصیسازی بهتنهایی قیمت خودرو را پایین نمیآورد. اگر سایپا همچنان مجبور باشد محصولاتش را با قیمتگذاری دستوری عرضه کند، حتی مالک خصوصی هم با همان فشار اقتصادی گذشته روبهرو میشود. از سوی دیگر، آزادسازی کامل قیمتها بدون شکلگیری رقابت واقعی، میتواند هزینه را برای مصرفکننده بالا ببرد.
به همین دلیل، خصوصیسازی اگر قرار باشد اثر واقعی بگذارد، باید همزمان با مجموعهای از اصلاحات پیش برود؛
- حذف تدریجی قیمتگذاری دستوری
- ایجاد رقابت واقعی در بازار
- اصلاح ساختار مالی خودروساز
- تعیین تکلیف بدهیهای سنگین
- جلوگیری از مدیریت سیاسی
- شفافسازی مالکیت و سهام تودلی
- الزام به افزایش بهرهوری
- بهبود کیفیت و ایمنی محصولات
- فراهم کردن زمینه رقابت با خودروهای وارداتی
بدون این اصلاحات، تغییر مالکیت بهتنهایی نمیتواند مسئلههای ریشهای سایپا را حل کند.
واگذاری واقعی یا تغییر مالک روی کاغذ
دولت پزشکیان حالا با یک آزمون جدی روبهرو شده است. اگر سایپا به مجموعهای با توان مالی و مدیریتی واقعی واگذار شود، ساختار مدیریتی شفاف بماند، سهام تودلی تعیین تکلیف شود و دخالتهای دولتی در تصمیمات اقتصادی کاهش پیدا کند، این پرونده میتواند به یکی از مهمترین تحولات صنعت خودرو ایران در دهههای اخیر تبدیل شود.
اما اگر خریدار یک مجموعه وابسته یا خصولتی باشد، یا دولت پس از واگذاری همچنان از مسیرهای مختلف در مدیریت شرکت دخالت کند، نتیجه ممکن است فقط تغییر مالک روی کاغذ باشد. تجربه ایرانخودرو هم نشان داده که حتی انتقال مدیریت به بخش غیردولتی میتواند با بحثهای سنگین درباره ساختار مالکیت، تعارض منافع و نحوه واگذاری همراه شود.
فعلا یک نکته روشن است؛ سایپا هنوز واگذار نشده. پزشکیان از برنامه دولت برای واگذاری این شرکت به بخش خصوصی واقعی خبر داده، اما برای تبدیل این وعده به یک معامله واقعی باید چند مرحله طی شود؛ ارزشگذاری، تعیین بلوک قابل واگذاری، مشخص شدن شرایط معامله، شناسایی خریداران، اهلیتسنجی و در نهایت انتقال مالکیت و کنترل.
اگر این مسیر شفاف و بدون مداخله سیاسی طی شود، سایپا میتواند نقطه عطفی برای صنعت خودرو باشد. در غیر این صورت، چند سال دیگر هم احتمالا همان سؤال قدیمی تکرار میشود؛ سایپا را دقیقا به چه کسی، با چه قیمتی و با چه میزان اختیار واگذار کردهاند؟
شما واگذاری سایپا را آغاز اصلاح میدانید یا تکرار تجربههای قبلی؟