فاجعه سنندج و نقص ترمز تانکر ۲۰ هزار لیتری بنزین

عصر شنبه ۱۴ شهریور، ورودی سنندج صحنه‌ی حادثه‌ای شد که خیلی زود از یک سانحه‌ی جاده‌ای فراتر رفت و به فاجعه‌ای با ۱۱ کشته و ۷ مصدوم انجامید. تانکری که حدود ۲۰ هزار لیتر بنزین حمل می‌کرد، در محور سنندج-همدان و محدوده‌ی پلیس‌راه سنندج با یک مینی‌بوس برخورد کرد و آتش‌سوزی و انفجار گسترده‌ای را رقم زد. شعله‌ها به چند خودروی عبوری هم سرایت کردند و مسیر حادثه را غمبارتر کردند.

بر پایه‌ی توضیحات رئیس کل دادگستری استان کردستان، بررسی‌های اولیه از نقص فنی در سیستم ترمز تانکر به‌عنوان یکی از عوامل احتمالی نام می‌برد. روایت اولیه نشان می‌دهد تانکر از پشت با مینی‌بوس حامل کارکنان سازمان همیاری شهرداری‌های استان کردستان برخورد کرده و پس از آن انفجار رخ داده است. برای پیگیری دقیق‌تر، پرونده‌ی قضایی هم تشکیل شد.

با وجود این، هنوز نباید نقص ترمز را علت قطعی دانست. پلیس راه در گزارش نخست خود صراحتا گفته بود که بررسی کارشناسی ادامه دارد و تا پایان آن، اظهارنظر درباره‌ی علت نهایی زودهنگام خواهد بود. از همین رو، در تحلیل رسانه‌ای، تعبیرهایی مانند «علت اولیه» یا «عامل احتمالی» دقیق‌تر از نتیجه‌گیری قطعی هستند.

تصادف یک کامیون سنگین همیشه به چنین تلفات گسترده‌ای ختم نمی‌شود. تفاوت اصلی در نوع محموله نهفته است. تانکری با این حجم از بنزین، حتی اگر بدنه‌اش کاملا متلاشی نشود، با آسیب‌دیدن اتصالات، خطوط انتقال یا شیرها می‌تواند دچار نشت سوخت شود. بخار بنزین هم به‌سرعت در فضا پخش می‌شود و با کوچک‌ترین جرقه یا شعله، آتش را گسترش می‌دهد.

در چنین سوانحی، خطر فقط انفجار مخزن نیست. نشت سوخت، آتش‌گرفتن خودروهای اطراف، محبوس‌شدن سرنشینان و دشواری عملیات امداد، همه با هم یک تصادف را به حادثه‌ای جمعی تبدیل می‌کنند. در سنندج هم شدت حریق باعث شد چند خودروی دیگر در اطراف محل در آتش گرفتار شوند.

حتی اگر بررسی نهایی هم نقص ترمز را تأیید کند، محدودکردن حادثه به جمله‌ی ساده‌ی «ترمز برید» تصویر کاملی نمی‌دهد. حمل مواد خطرناک به یک زنجیره‌ی ایمنی وابسته است؛ سلامت کشنده و نیمه‌تریلر، وضعیت ترمز، تایرها، اتصالات، مخزن، شیرهای ایمنی، مهارت راننده، سرعت، فاصله‌ی طولی، شیب مسیر و زمان تردد، همگی در نتیجه نقش دارند.

اگر فقط یک حلقه آسیب ببیند، ریسک بالا می‌رود. اگر چند حلقه هم‌زمان ضعیف شوند، نقص فنی خیلی سریع به فاجعه تبدیل می‌شود. همین منطق، سنندج را از یک سانحه‌ی معمولی جدا می‌کند.

حادثه‌ی اخیر هم در خلا رخ نداده است. داده‌های منتشرشده نشان می‌دهد که سنندج پیش‌تر هم شاهد سوانح مرگبار تانکرهای سوخت بوده و در فاصله‌ی هشت سال، دو حادثه‌ی مرگبار در مجموع ۲۶ قربانی برجا گذاشته‌اند. در تیر ۱۳۹۷، برخورد یک تانکر سوخت با اتوبوس مسافربری به مرگ ۱۵ نفر انجامید و آن‌جا هم بحث نقص فنی و مشکل سیستم ترمز مطرح شد. در دی ۱۴۰۰ نیز واژگونی یک تانکر سوخت در حسین‌آباد سنندج سه کشته و ۶ مصدوم برجا گذاشت.

در سال ۱۴۰۲ هم چند حادثه‌ی دیگر برای تانکرهای سوخت در محورهای کردستان ثبت شد؛ از واژگونی و نشت سوخت گرفته تا برخورد و آتش‌سوزی. تکرار چنین رخدادهایی، ماجرا را از سطح یک تصادف جدا می‌کند و به مسئله‌ای سیستماتیک در مدیریت ریسک حمل مواد خطرناک بدل می‌سازد.

پرسش مهم بعدی به مدیریت مسیر برمی‌گردد. ورودی‌ها و خروجی‌های شهرها، به‌ویژه در ساعات پرتردد، محل عبور هم‌زمان خودروهای سواری، مینی‌بوس، اتوبوس و کامیون‌های حامل مواد خطرناک هستند. اگر تانکری با هزاران لیتر بنزین در چنین نقطه‌ای کنترل خود را از دست بدهد، احتمال درگیرشدن چندین خودرو بالا می‌رود.

به همین دلیل، بررسی مسیر، ساعت تردد و محدودیت‌های عبور تانکرهای سوخت از محدوده‌های شهری و پرترافیک، باید بخشی جدی از ارزیابی این حادثه باشد؛ همان نکته‌ای که در گزارش‌های تحلیلی هم روی آن تأکید شده است.

معاینه‌ی فنی ضروری است، اما پرسش اصلی این است که معاینه تا چه اندازه واقعی، تخصصی و متناسب با ریسک خودروهای حامل مواد خطرناک انجام می‌شود. در یک کامیون معمولی، نقص ترمز می‌تواند به یک سانحه‌ی رانندگی منجر شود. در تانکر بنزین، همان نقص ممکن است به آتش‌سوزی گسترده، انفجار و تلفات جمعی ختم شود.

از همین زاویه، بررسی سوابق سرویس و تعمیرات، زمان آخرین معاینه‌ی فنی، وضعیت ترمزها در لحظه‌ی حادثه، نوع و شرایط بار، وضعیت لاستیک‌ها و عملکرد راننده می‌تواند سرنخ‌های مهمی درباره‌ی ریشه‌ی حادثه بدهد.

حادثه‌ی سنندج یک پیام روشن برای رانندگان معمولی هم دارد. نزدیک‌شدن بیش از حد به تانکرها و کامیون‌های حامل مواد خطرناک، ریسک بالایی دارد. حفظ فاصله‌ی طولی مناسب، نماندن در نقاط کور کامیون و دورشدن از تانکرهایی با رفتار حرکتی غیرعادی، می‌تواند در صورت بروز نقص فنی چند ثانیه زمان حیاتی فراهم کند.

اگر دود، نشت مایع یا آتش از یک تانکر دیده شد، بهترین واکنش فاصله‌گرفتن و خبرکردن سریع نیروهای امدادی است، نه توقف برای تماشا یا نزدیک‌شدن به صحنه.

استاندار کردستان پس از این حادثه دو روز عزای عمومی در استان اعلام کرد و روند بررسی ابعاد ماجرا در دستور کار قرار گرفت. اما پرسش اصلی بعد از این سوگ عمومی باقی می‌ماند؛ چه چیزی قرار است تغییر کند؟

اگر علت نهایی حادثه نقص فنی تانکر باشد، پرونده نباید فقط با تعیین مقصر بسته شود. باید روشن شود چرا خودرویی حامل ۲۰ هزار لیتر بنزین با نقص احتمالی در یکی از حیاتی‌ترین سامانه‌های ایمنی وارد مسیر شده، آیا مسیر تردد چنین تانکری مناسب بوده و چه اقدام‌هایی برای جلوگیری از تکرار چنین فاجعه‌ای انجام خواهد شد. سنندج یادآوری کرد که در حمل‌ونقل مواد خطرناک، خرابی یک قطعه می‌تواند آغاز یک فاجعه باشد.

نظر شما درباره‌ی ایمنی تانکرهای سوخت چیست؟