چگونه خودروهای چینی نقشه‌ی صنعت جهان را تغییر دادند

عبارت «ساخت چین» سال‌ها یادآور تی‌شرت‌های ارزان، اسباب‌بازی‌های پلاستیکی و لوازم الکترونیکی ساده بود. حالا همان برچسب روی خودروهای برقی، تجهیزات دیتاسنترها، ربات‌های صنعتی و مواد شیمیایی پیشرفته دیده می‌شود. خودرو آشکارترین نماد دگرگونی به شمار می‌رود، اما نیروی محرک آن در شبکه‌ای بسیار گسترده‌تر از کارخانه‌ها، تامین‌کنندگان قطعه، حمایت‌های دولتی و فناوری‌های مشترک جریان دارد.

به‌گزارش Reuters، موج تازه‌ی صادرات نتیجه‌ی بیش از یک دهه تلاش دولتی برای انتقال چین به بخش‌های بالاتر زنجیره‌ی ارزش تولید است. این گزارش نشان می‌دهد چین اکنون بیش از مجموع آلمان و ایالات متحده خودرو صادر می‌کند و هم‌زمان در ماشین‌آلات پیچیده، مواد شیمیایی گران‌تر و تجهیزات دیتاسنترها نیز سهم بیشتری به دست آورده است.

ترکیب صادرات چین طی فاصله‌ی ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ به‌وضوح تغییر کرد. ارزش واقعی صادرات وسایل نقلیه با تعدیل اثر تورم ۱۹۲ درصد افزایش یافت. رشد صادرات محصولات پلاستیکی به ۵۹ درصد، کالاهای فولادی به ۳۱ درصد، تجهیزات الکترونیکی به ۲۵ درصد و ماشین‌آلات به ۲۲ درصد رسید. در سوی مقابل، صادرات مبلمان ۱۲ درصد، محصولات اپتیکی و پزشکی ۲۳ درصد، پوشاک بافتنی ۲۸ درصد، کفش ۳۷ درصد و پوشاک پارچه‌ای ۴۰ درصد کاهش پیدا کرد.

ارزش محموله‌های خودرو چین از سال ۲۰۱۵ تاکنون ۱٬۸۷۱ درصد جهش کرده و شتاب رشد از سال ۲۰۲۰ بیشتر شده است. اشباع بازار داخلی و ظرفیتی که از تقاضای موجود فراتر رفته، خودروسازان را وادار کرده مشتریان تازه‌ای در اروپا، آمریکای لاتین، خاورمیانه و دیگر بازارهای خارجی پیدا کنند.

قیمت پایین فقط حاصل دستمزد یا قطعه‌ی ارزان نیست. مقیاس تولید، زنجیره‌ی تامین داخلی، رقابت شدید میان برندها و انباشت ظرفیت کارخانه‌ای هزینه‌ها را پایین آورده‌اند. وقتی بازار داخلی توان جذب همه‌ی تولید را ندارد، صادرات به مسیری برای حفظ گردش خطوط مونتاژ تبدیل می‌شود. همین سازوکار به خریدار خارجی محصولی مدرن و مقرون‌به‌صرفه می‌دهد، اما حاشیه‌ی سود و اشتغال تولیدکنندگان باسابقه را تحت فشار می‌گذارد.

واکنش مصرف‌کنندگان اروپایی با بخشی از نقدهای رسانه‌ای تفاوت دارد. یکی از بررسی‌ها درباره‌ی شاسی‌بلند لیپ‌موتور نوشته بود کسی با سوارشدن بر چنین خودرویی توجه جنس مخالف یا هم‌جنس را جلب نخواهد کرد. جرمی کلارکسون نیز بی‌وای‌دی Seal 6 را به خمیر کاغذدیواری چینی مجهز به برف‌پاک‌کن تشبیه کرد.

اما آمار فروش مسیر دیگری را نشان می‌دهد. فروش محصولات لیپ‌موتور در اروپا طی نیمه‌ی نخست سال جاری در مقایسه با دوره‌ی مشابه سال ۲۰۲۵ حدود ۵۵۸ درصد رشد کرد. فروش مدل‌های بی‌وای‌دی نیز ۱۴۶ درصد بالا رفت. فاصله‌ی میان نقدهای فرهنگی که در ایران نیز شدت دارند و رفتار خریدار نشان می‌دهد قیمت، تجهیزات و فناوری در تصمیم نهایی وزن بیشتری پیدا کرده‌اند.

ایالات متحده و اروپا با تعرفه‌ها و موانع تجاری به فشار رقابتی پاسخ داده‌اند؛ واکنشی که یادآور «شوک ژاپن» در دهه‌ی ۱۹۸۰ است. بااین‌حال، محدودکردن ورود خودرو لزوما وابستگی صنعتی به چین را از بین نمی‌برد، زیرا بسیاری از اجزای کارخانه، تجهیزات تولید و مواد اولیه نیز از همان کشور می‌آیند.

سیاست صنعتی آمریکا بر بازسازی تولید داخلی و وضع تعرفه بر کالاهای بسیار ارزان چینی تکیه دارد. مانع اصلی جایی پدیدار می‌شود که ساخت کارخانه‌ی تازه خود به ماشین‌آلات، ربات‌ها، بردهای کنترلی و قطعات ساخت چین وابسته باشد.

صادرات ربات‌های صنعتی چین از سال ۲۰۱۵ بیش از ۳۰۰ درصد افزایش یافته و از سهم سازندگان آمریکایی، آلمانی و ایتالیایی کاسته است. چین همچنین از آلمان عبور کرده و به بزرگ‌ترین صادرکننده‌ی ماشین‌ابزار جهان بدل شده؛ هرچند در صادرات ربات صنعتی همچنان پس از ژاپن در جایگاه دوم قرار دارد.

اروپا هنوز در کالاهای سرمایه‌ای موقعیت قدرتمندی دارد، اما برآورد گلدمن ساکس از کاهش تدریجی سلطه‌ی آن حکایت می‌کند. سهم اروپا از تقاضای جهانی بر مبنای حجم از ۵۴ درصد در سال ۲۰۰۵ به ۴۳ درصد رسیده، درحالی‌که سهم چین از ۷ درصد به ۲۴ درصد افزایش یافته است.

تجهیزات اپتیکی آلمان و ماشین‌های تراشه‌سازی هلند همچنان به‌آسانی قابل بازتولید نیستند. رقابت اصلی فعلا در ماشین‌آلات معمولی‌تر اما ضروری جریان دارد؛ همان دستگاه‌هایی که خطوط تولید روزمره را پر می‌کنند. فرد نویمان، اقتصاددان ارشد آسیا در HSBC، می‌گوید ساخت کارخانه ممکن است به ماشین‌آلات چینی نیاز داشته باشد و مسئله‌ی بزرگ‌تر، وابستگی احتمالی فرایند تولید به قطعات ساخت چین خواهد بود.

رقابت هوش مصنوعی میان چین و آمریکا معمولا با تراشه‌های پیشرفته سنجیده می‌شود. پیشرفته‌ترین تراشه‌های هوش مصنوعی را طراحان آمریکایی طراحی می‌کنند و تولید آن‌ها عمدتا در تایوان انجام می‌شود. پیرامون آن‌ها اما لایه‌ی بزرگی از سخت‌افزار ارزان‌تر قرار دارد که چین تامین می‌کند؛ تراشه‌های بالغ، حافظه‌های متعارف، قطعات سرور، ترانسفورماتورها، کابل‌ها و بردهای کنترلی دیتاسنترها.

محموله‌های تراشه چین در نیمه‌ی نخست سال ۲۰۲۶ تقریبا دو برابر شد و به ۱۷۷٫۲۸ میلیارد دلار رسید. صادرات کامپیوتر و سرور نیز ۴۱٫۳ درصد افزایش یافت. روبی عثمان، مشاور ارشد ژئوپلیتیک مؤسسه‌ی تونی بلر برای تغییرات جهانی، معتقد است هوش مصنوعی چشم‌انداز تجاری چین را دگرگون می‌کند و چین در تراشه‌های بالغ و ورودی‌های فیزیکی پیرامون آن‌ها دوباره پیشتاز شده است.

پیوند میان خودرو و زیرساخت دیجیتال اهمیت ویژه‌ای دارد. سرمایه‌گذاری در باتری، الکترونیک قدرت، حسگرها، سامانه‌های موقعیت‌یابی و رانندگی کمکی، ظرفیت‌هایی ساخته که کاربردشان به خودرو محدود نمی‌ماند. تولیدکنندگان چینی همان دانش را در لوازم خانگی هوشمند و ربات‌های مصرفی به کار می‌گیرند.

رنگ دیوار، فوم مبل، کیسه‌ی زباله و شامپو تنها بخشی از محصولاتی هستند که به مواد شیمیایی چینی وابسته‌اند. چین زمانی مواد ساده تولید می‌کرد و محصولات شیمیایی ارزشمندتر را از اروپا، ژاپن و آمریکا می‌خرید. اکنون پلاستیک‌های کشسان سپر خودرو، مواد مورد استفاده در پنل خورشیدی و فیبر کربن دوچرخه نیز به سبد صادراتی آن افزوده شده‌اند.

داده‌های سازمان همکاری و توسعه‌ی اقتصادی نشان می‌دهد تولیدکنندگان مواد شیمیایی چین طی دهه‌ی گذشته حدود ۷۵ میلیارد دلار یارانه دریافت کرده‌اند. حمایت سالانه در سال ۲۰۲۳ با حدود ۱۵ میلیارد دلار به اوج رسید. داده‌های چینی نیز از تاسیس حدود ۵ هزار مجموعه‌ی شیمیایی تازه بین سال‌های ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۳ خبر می‌دهند.

افزایش ظرفیت، مازاد بزرگی در مواد شیمیایی پایه‌ی مورد استفاده برای تولید کفش و چسب ایجاد کرده است. برخی کارخانه‌ها ناچار خطوط خود را متوقف کرده‌اند و برخی دیگر موجودی را روانه‌ی بازارهای خارجی می‌کنند. BASF، Dow، LyondellBasell، Sumitomo Chemical، INEOS و Mitsubishi Chemical طی سال گذشته به سرمایه‌گذاران هشدار داده‌اند که رقابت چین در قیمت و مقیاس می‌تواند سودآوری آن‌ها را تهدید کند.

بازار داخلی چین تقاضای بزرگی برای چمن‌زن رباتیک ندارد، اما کارخانه‌های چینی شمار زیادی از آن‌ها را برای صادرات می‌سازند. تولیدکنندگان با استفاده از هوش مصنوعی، کلان‌داده و سامانه‌های موقعیت‌یابی ماهواره‌ای توسعه‌یافته برای صنعت خودرو، وارد بازار لوازم خانگی رده‌بالاتر شده‌اند.

چمن‌زن‌های رباتیک برای نقشه‌برداری باغ و ماندن در محدوده‌های مجازی از فناوری موقعیت‌یابی دقیقی بهره می‌برند که به سامانه‌های رانندگی کمکی خودروهای برقی شباهت دارد. انتقال فناوری میان صنایع، هزینه‌ی توسعه را کاهش می‌دهد و به کارخانه‌ها اجازه می‌دهد ظرفیت و دانش انباشته‌شده در بازار اشباع خودرو را در محصولات دیگری تجاری‌سازی کنند.

پیامد رقابت برای برندهای غربی محسوس بوده است. iRobot، سازنده‌ی جاروبرقی رباتیک Roomba در ماساچوست، دسامبر گذشته پس از واگذاری سهم بازار به رقبای چینی اعلام ورشکستگی کرد. Picea در شنژن که زمانی تامین‌کننده‌ی iRobot بود، بعدتر مالک آن شد. جابه‌جایی از تامین‌کنندگی به مالکیت، تغییر موقعیت تولیدکنندگان چینی در زنجیره‌ی ارزش را به‌روشنی بازتاب می‌دهد.

اروپا بزرگ‌ترین خریدار چمن‌زن‌های رباتیک جهان محسوب می‌شود. بروکسل نوامبر گذشته پس از شکایت یک تولیدکننده‌ی محلی، تحقیق ضد دامپینگ را آغاز کرد. شاکی می‌گفت رقبای چینی محصولاتشان را حدود ۴۰ درصد ارزان‌تر عرضه می‌کنند.

ایالات متحده بیشترین افت را در بازار چمن‌زن‌های برقی تجربه کرده است. ارزش محموله‌های آمریکایی در سال گذشته نسبت به رقم یک میلیارد دلاری سال ۲۰۲۳ حدود ۷۴۶ میلیون دلار کاهش یافت. صادرات چین در همان بازه بیش از دو برابر شد و از ۱٫۳ میلیارد دلار به ۲٫۸ میلیارد دلار رسید.

رونق کارخانه‌ها بخشی از راهبرد پکن برای حفظ حرکت اقتصاد در دوره‌ی بحران طولانی بازار مسکن به شمار می‌رود. بخش بزرگی از ثروت خانوارهای چینی به مسکن گره خورده و ضعف بازار املاک، اعتماد مصرف‌کنندگان را کاهش داده است. حمایت دولتی از تولید می‌تواند رشد و اشتغال را تقویت کند، اما وقتی مصرف داخلی هم‌پای ظرفیت بالا نمی‌رود، مازاد کالا به بازارهای خارجی سرازیر می‌شود.

مصرف‌کنندگان جهان از دسترسی به محصولات ارزان، مدرن و مجهز سود می‌برند. کارگران کارخانه‌های آمریکا، آلمان و دیگر اقتصادهای صنعتی با روی دیگر ماجرا روبه‌رو هستند. کاهش فروش تولیدکنندگان سنتی می‌تواند به تعطیلی کارخانه‌ها، تعدیل نیرو و انتقال سرمایه‌گذاری منجر شود.

تعرفه شاید جریان مستقیم خودرو را محدود کند، ولی زنجیره‌ی وابستگی پیچیده‌تر از ورود محصول نهایی است. باتری، مواد شیمیایی، قطعات الکترونیکی، کابل، ماشین‌ابزار و ربات صنعتی همگی در محاسبه‌ی هزینه‌ی تولید نقش دارند. جایگزینی کامل چنین شبکه‌ای به زمان، سرمایه و بازار کافی برای رساندن کارخانه‌های تازه به مقیاس اقتصادی نیاز دارد.

برندهای باسابقه با دو فشار هم‌زمان مواجه‌اند. از یک سو باید قیمت محصولات را در برابر رقبایی کاهش دهند که از مقیاس بزرگ و شبکه‌ی داخلی تامین بهره می‌برند. از سوی دیگر، سرمایه‌گذاری در خودرو برقی، نرم‌افزار، باتری و اتوماسیون را نمی‌توانند متوقف کنند. کاهش قیمت بدون اصلاح ساختار هزینه، سود را فرسوده می‌کند؛ عقب‌انداختن سرمایه‌گذاری نیز فاصله‌ی فناوری را بیشتر خواهد کرد.

محدودیت تجاری می‌تواند برای تطبیق صنعت زمان بخرد، اما به‌تنهایی ظرفیت رقابتی نمی‌سازد. سیاست‌گذاران ناچارند میان حمایت از اشتغال داخلی، حفظ قیمت مناسب برای مصرف‌کننده و جلوگیری از افزایش هزینه‌ی تجهیزات صنعتی تعادل برقرار کنند. تعرفه بر محصول نهایی ممکن است تولید داخلی را تقویت کند، ولی گران‌شدن ماشین‌آلات و قطعات وارداتی می‌تواند همان پروژه‌های صنعتی را پرهزینه‌تر سازد.

دگرگونی صادرات چین صرفا جایگزینی پوشاک با خودرو نیست. شبکه‌ای شکل گرفته که از مواد شیمیایی و ماشین‌ابزار تا تراشه، سرور، باتری و لوازم خانگی هوشمند امتداد دارد. قدرت واقعی خودروسازان چینی نیز فقط در تعداد خودروهای صادرشده خلاصه نمی‌شود؛ مزیت اصلی از اتصال صنعت خودرو به زنجیره‌ای حاصل می‌شود که مواد، تجهیزات، الکترونیک و ظرفیت تولید را هم‌زمان در اختیار دارد.

مسیر دهه‌ی گذشته نشان می‌دهد معنای «ساخت چین» تغییر کرده و رقابت آینده بیش از نام برندها، بر کنترل فناوری‌های میانی، تجهیزات کارخانه و مقیاس زنجیره‌ی تامین متمرکز خواهد بود.

به‌نظر شما تولیدکنندگان سنتی چگونه باید با موج خودروهای چینی رقابت کنند؟