رانت خودرو کوچک‌تر شد، اما سوداگری هنوز نفس می‌کشد

بازار خودرو در هفته‌های اخیر نشانه‌هایی از تغییر رفتار قیمتی نشان می‌دهد. فاصله قیمت کارخانه و بازار، به‌ویژه در محصولات ایران‌خودرو، به شکل محسوسی کوچک‌تر شده و هم‌زمان، آخرین طرح فروش خودرو با افت شدید متقاضیان روبه‌رو بوده است. جذابیت خرید صرفا برای سود گرفتن از اختلاف قیمت، نسبت به گذشته کمتر شده و همین تغییر، تصویر تازه‌ای از این بازار می‌سازد.

به‌گزارش پدال، کاهش این شکاف قیمتی را می‌توان مهم‌ترین نشانه کوچک‌تر شدن رانت ناشی از قیمت‌گذاری دستوری دانست؛ رانتی که در سال‌های اخیر بخش بزرگی از منافع آن به جای تولیدکنندگان یا مصرف‌کنندگان واقعی، نصیب واسطه‌ها و دلالان شده بود.

بررسی قیمت محصولات دو خودروساز بزرگ کشور نشان می‌دهد میانگین اختلاف قیمت کارخانه و بازار در محصولات ایران‌خودرو از حدود ۶۵ درصد در اردیبهشت‌ماه به حدود ۶ درصد رسیده است. در سایپا هم این فاصله از حدود ۸۵ درصد به ۶۵.۲ درصد کاهش یافته است. عددها کوتاه‌اند، اما پیامشان روشن است؛ بازار در همه بخش‌ها با یک سرعت حرکت نکرده است.

در میان محصولات ایران‌خودرو، پژو ۲۰۷i اتوماتیک سقف فلزی بدون آپشن همچنان بیشترین اختلاف قیمت را دارد. این خودرو با قیمت کارخانه ۲ میلیارد و ۱۳۴ میلیون تومان عرضه می‌شود و در بازار آزاد حدود ۲ میلیارد و ۴۰۰ میلیون تومان معامله می‌شود که اختلافی معادل ۱۲.۴ درصد را نشان می‌دهد. پژو ۲۰۷ دنده‌ای نیز با اختلاف حدود ۱۴۵ میلیون تومانی، نزدیک به ۹.۸ درصد بالاتر از قیمت کارخانه در بازار خرید و فروش می‌شود.

سورن پلاس XU7P در سوی دیگر جدول قرار دارد. این خودرو با اختلاف تنها ۳۰ میلیون تومان، کمترین فاصله قیمت را در میان محصولات بررسی‌شده ایران‌خودرو دارد و شکاف آن به حدود ۱.۹ درصد رسیده است. اختلاف قیمت تارا دستی هم‌اکنون تنها ۳.۲ درصد است.

در محصولات سایپا، تصویر متفاوت می‌ماند. شاهین G همچنان حدود ۷۵ درصد بالاتر از قیمت کارخانه معامله می‌شود و اطلس S نیز اختلافی نزدیک به ۵۷ درصد را تجربه می‌کند. کاهش رخ داده، محسوس است؛ اما یکدست نیست.

کاهش فاصله قیمت کارخانه و بازار را می‌توان نشانه‌ای از کوچک‌تر شدن رانت خودرو دانست، اما این روند در همه خودروسازان یکسان دیده نمی‌شود. در ایران‌خودرو بخش عمده رانت قیمتی تا حد زیادی تخلیه شده و انگیزه خرید صرفا برای کسب سود کاهش یافته است. در سایپا اما فاصله قیمتی هنوز آن‌قدر بالاست که انگیزه‌های سوداگرانه کاملا از بین نرفته باشند.

بنابراین سخن گفتن از حذف کامل رانت دقیق نیست. آنچه در داده‌ها دیده می‌شود، کاهش رانت با شدت متفاوت در میان خودروسازان است.

در سیزدهمین طرح فروش ایران خودرو، تعداد متقاضیان به حدود یک میلیون و ۷۰۰ هزار نفر رسید؛ در حالی که در مرحله قبل بیش از ۶ میلیون نفر ثبت‌نام کرده بودند. این افت حدود ۷۵ درصدی را نمی‌توان تنها به کاهش رانت نسبت داد. عدد ثبت‌نام پایین آمده، اما علت‌ها فقط به یک متغیر محدود نمی‌شود.

نزدیک شدن قیمت کارخانه و بازار بی‌تردید بخشی از جذابیت سوداگری را کم کرده است، اما افزایش قابل توجه قیمت کارخانه‌ای خودروها، کاهش قدرت خرید خانوارها، رکود معاملات، کمبود نقدینگی و انتظار بخشی از خریداران برای افت بیشتر قیمت‌ها نیز در این روند نقش داشته‌اند. افت تقاضا از دل مجموعه‌ای از فشارهای اقتصادی بیرون آمده، نه از یک عامل واحد.

یکی دیگر از نشانه‌های کاهش جذابیت سوداگری، وضعیت بازار خرید و فروش حواله خودرو است. بررسی آگهی‌ها نشان می‌دهد بسیاری از حواله‌هایی که تا چند ماه قبل با قیمت‌های قابل توجه معامله می‌شدند، اکنون با مبالغی بین ۲۰ تا ۵۰ میلیون تومان آگهی می‌شوند و حتی برای همین رقم‌ها هم مشتری چندانی وجود ندارد.

سود تضمین‌شده‌ای که پیش‌تر از محل برنده شدن در قرعه‌کشی نصیب واسطه‌ها می‌شد، تا حد زیادی از بین رفته است. بازار حواله دیگر آن شلوغی سابق را ندارد.

کاهش فاصله قیمت کارخانه و بازار بدون تردید تغییری مثبت برای ساختار بازار خودرو به شمار می‌رود، چون بخشی از رانت ناشی از قیمت‌گذاری دستوری را از میان برمی‌دارد و منابع مالی بیشتری را به سمت تولیدکننده هدایت می‌کند. با این حال، این کاهش فقط حاصل افزایش قیمت کارخانه نیست. رکود معاملات، افت نسبی قیمت برخی خودروها در بازار آزاد و کاهش توان خرید مصرف‌کنندگان نیز در این روند سهم داشته‌اند.

از طرف دیگر، ادامه اختلاف بیش از ۶۵ درصدی قیمت محصولات سایپا نشان می‌دهد بازار خودرو هنوز با تعادل فاصله دارد و بخشی از رانت قیمتی در برخی محصولات باقی مانده است.

کوچک شدن رانت خودرو اگرچه می‌تواند به بهبود وضعیت مالی خودروسازان و کاهش فعالیت واسطه‌ها کمک کند، اما لزوما به معنای افزایش دسترسی مصرف‌کنندگان واقعی به خودرو نیست. در شرایطی که قیمت کارخانه نیز رشد قابل توجهی داشته، بسیاری از خانوارها عملا توان خرید خودرو را از دست داده‌اند.

در چنین فضایی، حمایت از مصرف‌کننده باید از مسیرهایی مانند تسهیلات خرید کم‌بهره، لیزینگ واقعی و ابزارهای اعتباری انجام شود، نه از طریق ایجاد شکاف مصنوعی میان قیمت کارخانه و بازار. بازار خودرو از دوره سودهای آسان فاصله گرفته، اما تا وقتی قدرت خرید تقویت نشود و اختلاف قیمت در برخی محصولات بالا بماند، سخن گفتن از بازگشت کامل تعادل زودهنگام خواهد بود.

نظر شما درباره آینده بازار خودرو چیست؟