تصادف زنجیره ‌ای چیست و مقصر آن چگونه تعیین می‌شود؟ بررسی ابعاد حقوقی، فنی و بیمه‌ای

با افزایش حجم تردد در جاده‌ها و خیابان‌های شهری، به‌ویژه در محورهای پرترافیک، آزادراه‌ها و شرایط نامساعد جوی، پدیده‌ای به نام تصادف زنجیره ‌ای به یکی از چالش‌های مهم ایمنی و حقوقی در حمل‌ونقل جاده‌ای تبدیل شده است. این نوع تصادف که معمولاً با برخورد چندین خودرو به‌صورت پشت سرهم یا هم‌زمان رخ می‌دهد، علاوه بر خسارات مالی گسترده، می‌تواند تلفات جانی قابل‌توجهی نیز به همراه داشته باشد.

یکی از مهم‌ترین و چالش‌برانگیزترین مسائل در تصادف‌های زنجیره‌ای، تعیین مقصر یا مقصران حادثه است؛ موضوعی که نه‌تنها از منظر پلیس راهنمایی و رانندگی، بلکه از نظر حقوقی، بیمه‌ای و قضایی اهمیت بالایی دارد. با توجه به آمار بالای تصادفات در کشورمان تصمیم گرفتیم این بار به بررسی تصادف زنجیره ای بپردازیم و زوایای گوناگون آن را بررسی کنیم.

تصادف زنجیره ‌ای به حادثه‌ای گفته می‌شود که در آن بیش از دو وسیله نقلیه در یک بازه زمانی کوتاه و در یک محدوده مشخص دچار برخورد می‌شوند و برخورد هر خودرو به‌نوعی با برخورد قبلی یا بعدی در ارتباط است. این نوع تصادف معمولاً به‌صورت پشت سرهم رخ می‌دهد، اما می‌تواند شامل برخوردهای جانبی یا متقاطع نیز باشد.

نکته مهم این است که در تصادف زنجیره‌ ای، همه خودروها الزاماً نقش یکسانی در ایجاد حادثه ندارند و برخی صرفاً قربانی شرایط ایجادشده توسط راننده یا رانندگان دیگر هستند.

در نگاه اول ممکن است تصادف زنجیره‌ ای با تصادف چند خودرویی یکسان به نظر برسد، اما از نظر فنی و حقوقی تفاوت‌هایی وجود دارد. در تصادف چند خودرویی ممکن است چند خودرو به‌طور مستقل و بدون وابستگی زمانی با یکدیگر برخورد کنند، درحالی‌که در تصادف زنجیره‌ای، یک برخورد اولیه باعث ایجاد سلسله‌ای از برخوردهای بعدی می‌شود. این تفاوت در تعیین مقصر، میزان تقصیر و نحوه پرداخت خسارت نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.

بررسی گزارش‌های پلیس راهنمایی و رانندگی نشان می‌دهد که تصادف‌های زنجیره‌ ای معمولاً نتیجه ترکیبی از عوامل انسانی، محیطی و فنی هستند.

مهم‌ترین و شایع‌ترین علت تصادف زنجیره‌ ای، عدم رعایت فاصله ایمن با خودروی جلویی است. در شرایطی که خودروها با فاصله کم حرکت می‌کنند، کوچک‌ترین ترمز ناگهانی می‌تواند باعث برخوردهای پی‌درپی شود.

حتی اگر سرعت خودرو از نظر قانونی مجاز باشد، اما با شرایط جاده، ترافیک یا آب‌وهوا تناسب نداشته باشد، احتمال بروز تصادف زنجیره ‌ای افزایش می‌یابد.

مه، باران شدید، برف، یخ‌زدگی و کاهش دید افقی از عوامل مهم در بروز این نوع تصادفات هستند. در چنین شرایطی، زمان واکنش رانندگان افزایش می‌یابد.

استفاده از تلفن همراه، عدم تمرکز، خواب‌آلودگی یا خستگی می‌تواند باعث تأخیر در واکنش و ایجاد برخورد اولیه شود.

خرابی سیستم ترمز، لاستیک‌های فرسوده یا نقص در سیستم روشنایی نیز می‌توانند زمینه‌ساز تصادف‌های زنجیره‌ای باشند.

یکی از رایج‌ترین پرسش‌ها پس از وقوع تصادف زنجیره ‌ای این است که چه کسی مقصر است؟ برخلاف تصور عمومی، پاسخ این سؤال همیشه یکسان و ساده نیست.

اصل کلی در تعیین مقصر

بر اساس رویه پلیس راهور و مقررات راهنمایی و رانندگی، هر راننده موظف است فاصله ایمن با خودروی جلویی را رعایت کند؛ بنابراین در بسیاری از موارد، خودرویی که از عقب به خودروی جلویی برخورد می‌کند، مقصر شناخته می‌شود؛ اما در تصادف زنجیره‌ ای، این اصل به‌صورت مطلق اجرا نمی‌شود و شرایط حادثه نقش تعیین‌کننده دارد.

اگر خودروی اول به‌صورت ناگهانی و بدون دلیل موجه ترمز نکرده باشد و خودروهای پشت سر به دلیل عدم رعایت فاصله با یکدیگر برخورد کنند، معمولاً هر راننده‌ای که به خودروی جلویی برخورد کرده، مقصر شناخته می‌شود و تقصیر به‌صورت جداگانه برای هر برخورد بررسی می‌شود.

اگر خودروی جلویی بدون ضرورت، مانند نبود مانع یا خطر، ترمز شدید بگیرد و باعث برخورد زنجیره‌ای شود، پلیس می‌تواند بخشی یا تمام تقصیر را متوجه راننده جلویی بداند.

در شرایط مه، یخبندان یا بارندگی شدید، اگر رانندگان سرعت و فاصله را متناسب با شرایط تنظیم نکرده باشند، معمولاً تقصیر بین چند راننده تقسیم می‌شود.

در صورتی که برخورد اولیه ناشی از نقص فنی اثبات‌شده، مانند بریدن ترمز باشد، مسئولیت می‌تواند متوجه راننده یا حتی در موارد خاص متوجه مالک خودرو باشد.

پلیس راهور با حضور در محل حادثه، با بررسی صحنه، آثار ترمز، موقعیت خودروها، اظهارات رانندگان و شرایط محیطی، اقدام به تنظیم کروکی و گزارش تصادف می‌کند. این گزارش مبنای اصلی تصمیم‌گیری بیمه و مراجع قضایی است. در تصادف‌های زنجیره‌ای سنگین، ممکن است کارشناسان تصادفات برای بررسی دقیق‌تر وارد عمل شوند.

در تصادف‌های زنجیره ‌ای، هر خودروی مقصر موظف است خسارت خودروی جلویی را از طریق بیمه شخص ثالث جبران کند. اگر تقصیر بین چند راننده تقسیم شود، شرکت‌های بیمه بر اساس درصد تقصیر تعیین‌شده اقدام به پرداخت خسارت می‌کنند.

در صورتی که خودرویی بدون تقصیر در این حادثه آسیب دیده باشد، خسارت آن معمولاً از بیمه خودروی مقصر پرداخت می‌شود. بیمه بدنه نیز می‌تواند در کاهش زمان دریافت خسارت نقش مؤثری داشته باشد.

همیشه خودروی آخر مقصر است

این باور نادرست است. خودروی آخر تنها در صورتی مقصر است که عدم رعایت فاصله یا سرعت نامناسب داشته باشد.

در تصادف زنجیره‌ ای فقط یک نفر مقصر است

در بسیاری از موارد، تقصیر بین چند راننده تقسیم می‌شود و مسئولیت‌ها جداگانه بررسی می‌شوند.

اگر برخورد پشت سرهم باشد، همه مقصرند

برخی خودروها ممکن است کاملاً متوقف بوده و صرفاً قربانی برخورد دیگران باشند.

رعایت چند اصل ساده می‌تواند احتمال وقوع این نوع تصادف‌ها را به‌شدت کاهش دهد:

• حفظ فاصله ایمن، به‌ویژه در سرعت‌های بالا
• کاهش سرعت در شرایط جوی نامناسب
• تمرکز کامل بر رانندگی
• اطمینان از سلامت ترمز و لاستیک‌ها
• پرهیز از ترمزهای ناگهانی و غیرضروری

تصادف زنجیره‌ ای یکی از پیچیده‌ترین انواع تصادفات از نظر فنی و حقوقی است که تعیین مقصر در آن نیازمند بررسی دقیق شرایط حادثه، رفتار رانندگان و عوامل محیطی است. برخلاف تصور عمومی، مقصر همیشه یک نفر نیست و در بسیاری از موارد، مسئولیت بین چند راننده تقسیم می‌شود. آگاهی از قوانین، رعایت اصول رانندگی ایمن و شناخت نقش پلیس و بیمه، می‌تواند از بروز اختلافات و خسارات بیشتر جلوگیری کند.