از لرزش پدال تا کشیده شدن خودرو؛ مشکلات رایج ترمزهای دیسکی را بشناسید

به‌جز بسیاری از خودروهای قدیمی و برخی وانت‌ها و کامیون‌های امروزی که همچنان از ترمز کاسه‌ای استفاده می‌کنند، بیشتر خودروهایی که امروز در جاده‌ها تردد دارند، حداقل در محور جلو به ترمز دیسکی مجهز هستند و بسیاری از آن‌ها نیز در هر چهار چرخ از این سیستم بهره می‌برند. عملکرد ترمز دیسکی در خودرو و حتی دوچرخه تقریباً یکسان است؛ یک کالیپر، دیسک ترمز (روتور) متصل به توپی چرخ را از دو طرف تحت فشار قرار می‌دهد.

برای درک بهتر، یک دستگاه پخش CD قدیمی را تصور کنید که دیسک داخل آن در حال چرخش است. اگر با دست خود دیسک را بگیرید، چرخش آن متوقف می‌شود. در سیستم ترمز دیسکی نیز همین اتفاق رخ می‌دهد؛ کالیپر نقش دست شما را دارد و دیسک ترمز همان CD است. هر بار که پدال ترمز را فشار می‌دهید، کالیپر لنت‌ها را به دو طرف دیسک می‌فشارد و اصطکاک ایجادشده باعث کاهش سرعت خودرو می‌شود.

این سیستم به دلیل دفع حرارت مناسب و قدرت توقف بالا، به‌ویژه در نمونه‌های مجهز به دیسک‌های سوراخ‌دار یا شیاردار، عملکرد بسیار مؤثری دارد. با این حال، هیچ سیستمی بی‌نقص نیست. ترمزها یکی از مهم‌ترین بخش‌های ایمنی خودرو هستند، اما در برابر فرسودگی و بی‌توجهی مصون نیستند.

در ادامه با چهار مشکل رایج ترمزهای دیسکی در خودروهای امروزی آشنا می‌شویم. البته این مشکلات به معنای غیرقابل اعتماد بودن ترمزهای دیسکی نیست؛ بلکه اغلب در نتیجه بی‌توجهی به سرویس‌های دوره‌ای یا استهلاک طبیعی قطعات مصرفی مانند لنت و تا حدی دیسک ترمز ایجاد می‌شوند. همچنین نوع متریال لنت و دیسک نیز بسته به سبک رانندگی، رفتار متفاوتی از خود نشان می‌دهد. خوشبختانه تشخیص بسیاری از این ایرادها چندان پیچیده نیست.

فرض کنید یک لیوان شیشه‌ای را با نوک انگشتان خود نگه داشته‌اید تا روی زمین نیفتد. اصطکاک ایجادشده میان انگشتان و لیوان باعث می‌شود بتوانید آن را کنترل کنید. عملکرد یک لنت ترمز سالم نیز تقریباً همین‌گونه است؛ لنت با ایجاد اصطکاک روی دیسک، سرعت خودرو را کاهش می‌دهد.

اما اگر سطح اصطکاکی لنت بیش از حد ساییده شود یا ترک بخورد، شرایط مانند این خواهد بود که بخواهید یک لیوان شیشه‌ای را با یک لیوان شیشه‌ای دیگر نگه دارید. اصطکاک به‌شدت کاهش می‌یابد و برای ایجاد همان نیروی قبلی باید فشار بسیار بیشتری وارد کنید؛ چیزی که در سیستم ترمز خودرو امکان‌پذیر نیست. نتیجه چنین وضعیتی می‌تواند عبور ناخواسته از چراغ قرمز یا افزایش خطر تصادف باشد.

اگرچه ترمزهای کاسه‌ای و دیسکی تفاوت‌های زیادی دارند، اما هر دو برای کاهش سرعت خودرو از مواد اصطکاکی استفاده می‌کنند. این مواد به مرور زمان ساییده می‌شوند و به همین دلیل خودروسازان در دفترچه راهنمای خودرو، زمان تعویض لنت‌ها را مشخص می‌کنند. بی‌توجهی به این زمان‌بندی می‌تواند باعث فرسودگی شدید یا حتی آسیب دیدن لنت‌ها شود.

واضح‌ترین نشانه فرسودگی لنت، کاهش محسوس قدرت ترمزگیری نسبت به گذشته است. معمولاً این وضعیت با صدای جیغ یا سوت ترمز همراه می‌شود. برخلاف تصور بسیاری از رانندگان، این صدا همیشه ناشی از تماس فلز با دیسک نیست؛ بسیاری از لنت‌ها دارای زبانه‌های فلزی هشداردهنده هستند که هنگام پایان عمر لنت، با دیسک تماس پیدا کرده و راننده را از زمان تعویض آن مطلع می‌کنند.

اگر این هشدار نادیده گرفته شود، صدای جیغ جای خود را به صدای ساییدگی شدید فلز روی فلز می‌دهد. در این مرحله، صفحه فلزی پشت لنت مستقیماً با دیسک تماس پیدا می‌کند و علاوه بر تولید حرارت بسیار زیاد، می‌تواند باعث تاب برداشتن دیسک و آسیب دیدن سایر اجزای سیستم ترمز شود.

کالیپر ترمز دیسکی را می‌توان شبیه یک گیره قدرتمند تصور کرد. داخل آن یک لنت در هر طرف دیسک قرار دارد تا هر دو سطح دیسک به‌طور هم‌زمان تحت فشار قرار گیرند. وظیفه ایجاد این فشار بر عهده پیستون یا پیستون‌های داخل کالیپر است. در خودروهای اسپرت یا مدل‌های مجهز به سیستم ترمز قدرتمند، ممکن است هر کالیپر دو، چهار یا حتی تعداد بیشتری پیستون داشته باشد. برای مثال، ترمزهای پرینت سه‌بعدی بوگاتی شیرون دارای هشت پیستون هستند تا نیروی ترمز به‌صورت یکنواخت روی تمام سطح لنت توزیع شود.

اما اگر یکی از این پیستون‌ها گیر کند یا درست عمل نکند، مشکلات متعددی ایجاد خواهد شد. ممکن است یکی از لنت‌ها سریع‌تر از دیگری ساییده شود، کالیپر درگیر باقی بماند یا خودرو هنگام ترمزگیری به یک سمت کشیده شود، زیرا عملکرد دو طرف سیستم دیگر هماهنگ نیست. این وضعیت می‌تواند پیامدهای دیگری نیز داشته باشد؛ از جمله ترک خوردن سطح لنت بر اثر افزایش بیش از حد دما، سایش غیرطبیعی لنت داخلی و خارجی یا حتی خرابی کامل کالیپر.

ساده‌ترین نشانه خرابی کالیپر، کشیده شدن خودرو به یک سمت هنگام ترمزگیری است. اگر یکی از ترمزها حتی اندکی درگیر باقی بماند، خودرو رفتاری مشابه خودرویی با تنظیم نبودن زوایای چرخ‌ها خواهد داشت. در بسیاری از موارد، این مشکل با بوی سوختگی ناشی از داغ شدن بیش از حد ترمز نیز همراه است. همچنین ممکن است پدال ترمز حالت اسفنجی پیدا کند، زیرا اجزای سیستم دیگر هماهنگ با یکدیگر کار نمی‌کنند. نادیده گرفتن این ایراد بسیار خطرناک است و در نهایت می‌تواند به از کار افتادن کامل ترمز همان چرخ منجر شود.

مهم‌ترین بخش سیستم ترمز دیسکی، همان قطعه‌ای است که نام این سیستم نیز از آن گرفته شده است؛ دیسک یا روتور ترمز. دیسک‌های ترمز بسته به نوع خودرو و کاربرد آن‌ها از متریال مختلفی ساخته می‌شوند؛ از دیسک‌های فولادی معمولی گرفته تا نمونه‌های پیشرفته کربن-سرامیکی که در خودروهای مسابقه‌ای مانند فرمول یک استفاده می‌شوند.

این دیسک‌ها معمولاً پشت رینگ و روی توپی چرخ نصب می‌شوند، اگرچه برخی خودروهای خاص مانند جگوار XJS از ترمزهای اینبورد استفاده می‌کنند که نزدیک دیفرانسیل عقب قرار دارند. در هر صورت، از آنجا که دیسک مستقیماً به محور چرخ متصل است، متوقف شدن آن به معنای توقف چرخ و در نهایت توقف خودرو خواهد بود. مشکل زمانی ایجاد می‌شود که دیسک دیگر کاملاً صاف و هموار نباشد. دیسک ترمز ممکن است بر اثر افزایش بیش از حد دما دچار خراش، تغییر شکل یا تاب برداشتن شود.

ترمزها انرژی حرکتی خودرو را به انرژی گرمایی تبدیل می‌کنند؛ درست مانند زمانی که طنابی در حال حرکت را با دست نگه می‌دارید و اصطکاک باعث سوزش پوست می‌شود. اگر دمای دیسک بیش از حد بالا برود، ساختار آن تغییر می‌کند، زیرا فلز در اثر گرما منبسط و نرم‌تر می‌شود. حرارت زیاد همچنین می‌تواند باعث لعاب‌دار شدن سطح دیسک شود؛ حالتی که سطح دیسک براق و شیشه‌ای می‌شود و اصطکاک لازم برای عملکرد مناسب ترمز کاهش می‌یابد.

با تاب برداشتن دیسک، راننده هنگام ترمزگیری لرزش‌های منظم در پدال احساس می‌کند، زیرا لنت هنگام چرخش روی قسمت‌های ناهموار دیسک حرکت می‌کند و فشار وارد بر پیستون دائماً تغییر می‌کند. اگر دیسک‌های جلو دچار این مشکل شوند، معمولاً فرمان نیز هنگام ترمزگیری می‌لرزد. همچنین ممکن است صدایی ریتم‌دار و کوبشی نیز از ناحیه چرخ‌ها شنیده شود.

سیستم ترمز تنها از یک پدال و یک کالیپر تشکیل نشده است؛ مجموعه‌ای از قطعات مختلف پشت صحنه با همکاری یکدیگر باعث عملکرد صحیح آن می‌شوند. از خود پدال ترمز شروع کنیم؛ این بخش از طریق فنر بازگرداننده و مکانیزم مربوطه به سیلندر اصلی ترمز متصل است. با فشردن پدال، ابتدا بوستر ترمز که از خلأ موتور برای تقویت نیروی راننده استفاده می‌کند وارد عمل می‌شود و سپس سیلندر اصلی، روغن ترمز را در سراسر مدار به حرکت درمی‌آورد.

روغن ترمز در انواع مختلفی تولید می‌شود، اما ویژگی مشترک همه آن‌ها غیرقابل تراکم بودن است؛ به همین دلیل نیروی واردشده از طریق لوله‌های ترمز به کالیپر منتقل می‌شود. هر یک از این اجزا می‌توانند دچار خرابی شوند. برای مثال، یکی از رایج‌ترین مشکلات، نشتی در لوله‌های ترمز است. در این حالت، هوا وارد مدار می‌شود. برخلاف روغن ترمز، هوا به‌راحتی فشرده می‌شود و بنابراین بخشی از نیروی واردشده به پدال صرف فشرده شدن حباب‌های هوا خواهد شد. به بیان ساده، روغن ترمز مانند یک دیوار محکم عمل می‌کند، اما هوا رفتاری شبیه یک بادکنک دارد.

سایر اجزای سیستم نیز ممکن است دچار ایراد شوند. خرابی ماژول ABS می‌تواند باعث قفل شدن چرخ‌ها هنگام ترمزگیری شود. از دست رفتن فشار بوستر نیز معمولاً باعث از کار افتادن ترمزها نمی‌شود، اما برای توقف خودرو باید نیروی بسیار بیشتری به پدال وارد کنید. در مقابل، اگر سیلندر اصلی ترمز از کار بیفتد، ممکن است پدال تقریباً هیچ تأثیری نداشته باشد و سیستم ترمز عملاً عملکرد خود را از دست بدهد.

به همین دلیل، هر نوع خرابی در سیستم ترمز، رفتار متفاوتی در پدال ایجاد می‌کند و آشنایی با این علائم می‌تواند هنگام مراجعه به تعمیرگاه، تشخیص مشکل را ساده‌تر و از بروز خسارت‌های سنگین‌تر جلوگیری کند.