چرا فیلتر روغن گاهی روغن تصفیه نشده را عبور می‌دهد؟

فیلتر روغن یکی از قطعات نسبتاً ساده اما حیاتی در موتور خودرو است که وظیفه دارد ذرات فلزی، دوده، رسوبات و سایر آلودگی‌های موجود در روغن را جذب کند و مانع گردش آن‌ها در مجاری روغن‌کاری شود. با این حال، برخلاف تصور بسیاری از رانندگان، همیشه تمام روغنی که از فیلتر عبور می‌کند، لزوماً از کاغذ یا الیاف تصفیه‌کننده آن عبور نکرده است.

در برخی شرایط، فیلتر روغن به‌صورت عمدی اجازه می‌دهد روغن بدون تصفیه وارد موتور شود؛ قابلیتی که شاید در نگاه اول غیرمنطقی به نظر برسد، اما نقش مهمی در جلوگیری از آسیب‌های جدی موتور دارد.

دلیل اصلی عبور روغن تصفیه نشده از فیلتر، وجود قطعه‌ای به نام سوپاپ بای‌پس یا سوپاپ کنارگذر است. این قطعه که بسته به طراحی موتور داخل فیلتر روغن یا محفظه نصب آن قرار می‌گیرد، وظیفه دارد در شرایط خاص، مسیر جایگزینی برای عبور روغن ایجاد کند.

در شرایط عادی، سوپاپ بای‌پس بسته است و روغن پس از عبور از لایه‌های فیلتر و حذف آلودگی‌ها، وارد مجاری روغن‌کاری موتور می‌شود؛ اما اگر اختلاف فشار دو طرف فیلتر از حد مشخصی فراتر برود، این سوپاپ باز می‌شود و اجازه می‌دهد روغن بدون عبور از محیط تصفیه‌کننده به موتور برسد.

فلسفه طراحی این سیستم ساده است: عبور روغن آلوده بهتر از نرسیدن روغن به قطعات موتور است؛ زیرا قطع جریان روغن می‌تواند در مدت کوتاهی باعث از بین رفتن لایه روانکار میان قطعات متحرک، افزایش اصطکاک و آسیب جدی به یاتاقان‌ها شود.

یکی از مهم‌ترین شرایط فعال شدن سوپاپ بای‌پس، استارت موتور در هوای سرد است. روغن موتور در دمای پایین غلیظ‌تر می‌شود و برای عبور از منافذ ریز فیلتر به مقاومت بیشتری نیاز دارد. در چنین وضعیتی، اختلاف فشار دو طرف فیلتر افزایش پیدا می‌کند و ممکن است سوپاپ بای‌پس برای حفظ جریان روغن باز شود. پس از گرم شدن موتور و کاهش گرانروی روغن، این سوپاپ دوباره بسته می‌شود.

گرفتگی فیلتر نیز دلیل مهم دیگری برای فعال شدن این مکانیسم است. با تجمع دوده، ذرات فلزی و رسوبات در لایه‌های تصفیه‌کننده، عبور روغن دشوارتر می‌شود. اگر فیلتر بیش از زمان توصیه‌شده مورد استفاده قرار گرفته باشد، احتمال بروز چنین وضعیتی افزایش پیدا می‌کند. البته استفاده از روغن نامناسب با گرانروی بالاتر از توصیه سازنده نیز می‌تواند مقاومت در برابر جریان را افزایش دهد و باعث باز شدن سوپاپ شود.

خیر. باز شدن مقطعی سوپاپ بای‌پس، به‌ویژه هنگام استارت سرد، بخشی از عملکرد طبیعی سیستم روغن‌کاری است و لزوماً به معنای خرابی فیلتر نیست. با این حال، اگر این وضعیت به دلیل گرفتگی طولانی‌مدت، استفاده از فیلتر نامناسب یا خرابی سوپاپ ادامه پیدا کند، ذرات آلاینده فرصت بیشتری برای گردش در موتور پیدا می‌کنند.

بنابراین، تعویض به‌موقع فیلتر روغن، استفاده از محصول متناسب با مشخصات فنی خودرو و انتخاب روغن با گرانروی توصیه‌شده سازنده اهمیت زیادی دارد. همچنین نباید فراموش کرد که سوپاپ بای‌پس برای محافظت اضطراری از موتور طراحی شده است، نه اینکه جایگزین عملکرد صحیح فیلتر شود.