خلاصی بیشازحد فرمان معمولا ناشی از فرسودگی سیبکها یا جعبهفرمان است و بیتوجهی به آن ایمنی و کنترل خودرو را به خطر میاندازد.
لقی فرمان یکی از ایرادهایی است که ممکن است بهتدریج در خودرو ایجاد شود، اما بیتوجهی به آن میتواند کنترل خودرو را دشوار و خطر تصادف را بیشتر کند. در این وضعیت، راننده فرمان را به چپ و راست میچرخاند، اما چرخهای جلو با همان میزان حرکت واکنش نشان نمیدهند. به بیان ساده، بخشی از حرکت فرمان پیش از آنکه به چرخها منتقل شود، صرف جبران خلاصی موجود در اتصالات و قطعات سیستم فرمان میشود.
البته مقدار اندکی حرکت آزاد در برخی سازوکارهای فرمان طبیعی است و نمیتوان هر میزان خلاصی را نشانه خرابی دانست. مسئله زمانی جدی میشود که این حرکت از محدوده مجاز سازنده فراتر برود یا با علائمی مانند انحراف خودرو، صدای تقه و کاهش دقت فرمانپذیری همراه شود.
مهمترین دلایل لقی فرمان خودرو
یکی از دلایل رایج لقی فرمان، فرسودگی سیبکها و مفصلهای فرمان است. سیبکهای فرمان، حرکت جعبهفرمان را به چرخها منتقل میکنند و در صورت ساییدگی یا ایجاد فاصله اضافی میان اجزای داخلی آنها، بخشی از حرکت فرمان هدر میرود. خرابی سرسیبکهای داخلی و خارجی، بهویژه در خودروهایی که در مسیرهای ناهموار تردد زیادی دارند، میتواند باعث افزایش خلاصی فرمان شود.
جعبهفرمان نیز از قطعاتی است که باید بررسی شود. در سیستمهای دندهشانهای، فرسودگی دندهها، بوشها یا اجزای داخلی رک میتواند لقی ایجاد کند. در خودروهای مجهز به جعبهفرمان حلزونی نیز ساییدگی قطعات داخلی یا تنظیم نادرست فاصله میان اجزا از دلایل احتمالی این ایراد است. البته سفت کردن پیچ تنظیم جعبهفرمان بدون اندازهگیری و رعایت دستورالعمل سازنده، راهکار مناسبی نیست و حتی ممکن است باعث سفتی یا گیرکردن فرمان شود.
لقی در اتصالات ستون فرمان و میل رابط نیز میتواند همین نشانه را ایجاد کند. چهارشاخها، کوپلینگهای انعطافپذیر و محل اتصال غربیلک به ستون فرمان باید از نظر ساییدگی، شل شدن و حرکت غیرعادی بررسی شوند. در برخی موارد، شل بودن محل نصب جعبهفرمان یا بوشهای نگهدارنده آن باعث میشود مجموعه هنگام چرخاندن فرمان حرکت کند و راننده احساس خلاصی داشته باشد.
خرابی سیبکهای طبق، بلبرینگ چرخ یا سایر اتصالات سیستم تعلیق نیز ممکن است با علائمی مشابه همراه شود. این قطعات لزوماً عامل مستقیم لقی در سازوکار فرمان نیستند، اما میتوانند موجب حرکت غیرعادی چرخها، صدای تقه و کاهش دقت هدایت خودرو شوند.
مراحل بررسی و رفع لقی فرمان
برای پیدا کردن علت اصلی، بهتر است بررسی از غربیلک فرمان آغاز شود. خودرو باید در سطحی صاف و ایمن متوقف باشد و چرخهای جلو در وضعیت مستقیم قرار بگیرند. سپس فرمان بهآرامی در هر دو جهت حرکت داده میشود تا میزان خلاصی پیش از واکنش چرخها مشخص شود. اگر خودرو فرمان هیدرولیک یا برقی دارد، روش بررسی باید مطابق دستورالعمل سازنده انجام شود؛ زیرا وضعیت روشن یا خاموش بودن موتور و سیستم کمکی فرمان در نتیجه آزمایش تأثیر دارد.
در مرحله بعد، اتصالات ستون فرمان، میل رابط و محل نصب جعبهفرمان بررسی میشوند. شل بودن پیچها، خرابی مفصلها یا حرکت مجموعه جعبهفرمان روی بدنه میتواند منشأ مشکل باشد. سپس نوبت به سیبکهای داخلی و خارجی، گردگیرها و اتصالات متصل به چرخها میرسد. مکانیک با حرکت دادن مختصر فرمان، همزمان واکنش هر اتصال را بررسی میکند تا مشخص شود کدام قطعه نسبت به بخش متصل به خود حرکت اضافی دارد. این روش که در عیبیابی سیستم فرمان به کار میرود، به تشخیص دقیقتر محل ایجاد خلاصی کمک میکند.
در صورت سالم بودن اتصالات بیرونی، باید وضعیت داخلی جعبهفرمان و میزان لقی آن بررسی شود. همچنین سلامت بلبرینگ چرخها و مفصلهای سیستم تعلیق اهمیت دارد؛ زیرا وجود خلاصی در این بخشها ممکن است تشخیص را دشوار کند. بررسی تخصصی معمولاً روی جک یا بالابر و با ابزار مناسب انجام میشود و نباید صرفاً به آزمایش چرخاندن فرمان در حالت توقف محدود بماند.
روش رفع مشکل به قطعه معیوب بستگی دارد. اتصالات شل باید طبق گشتاور تعیینشده سازنده محکم شوند و قطعات فرسوده مانند سیبک، بوش یا مفصل آسیبدیده در صورت نیاز تعویض شوند. اگر جعبهفرمان دچار فرسودگی داخلی باشد، تعمیر یا تعویض آن باید با توجه به وضعیت قطعه و توصیه سازنده انجام شود. پس از تعمیر نیز کنترل میزان خلاصی، عملکرد فرمان و در صورت لزوم تنظیم زوایای چرخها ضروری است.
نکته مهم این است که لقی محسوس فرمان نباید به تعویق انداخته شود. اگر فرمان خلاصی زیادی دارد، خودرو در مسیر مستقیم منحرف میشود یا صدای تقه و ضربه از اتصالات جلو شنیده میشود، بهتر است از ادامه رانندگی خودداری و خودرو برای بررسی تخصصی منتقل شود. سیستم فرمان مستقیماً با کنترل خودرو ارتباط دارد و تعمیر غیراصولی آن میتواند ایمنی راننده و سرنشینان را به خطر بیندازد.