یادی از آریا و آذر، وقتی بنز نارنجی و نیسان آبی بی‌دماغ شدند!

نیسان آبی و بنز نارنجی به نماد جاده‌های ایران تبدیل شده‌اند و دهه‌ها است که با تمام مشکلاتی که دارند، بار حمل‌ونقل کشور را بر دوش کشیده‌اند. این بارکش‌های باستانی به دلایل مختلفی مثل فقدان جایگزین مناسب، فراوانی قطعات و هزینه‌های نگهداری پایین، چندین دهه است که با همان شکل و شمایل اولیه در کشورمان در حال تولید هستند و به نظر می‌رسد به این زودی‌ها قصد خداحافظی ندارند. فروش بالا و بازار انحصاری هم باعث شده سازندگان داخلی هیچ تلاشی برای جایگزینی این خودروها نداشته باشند. بااین‌حال، هم سایپا و هم ایران‌خودرو دیزل چندین بار سعی کردند نیسان آبی و بنز نارنجی را به‌روزرسانی کنند و محصولاتی جدید بر پایهٔ همان پلت‌فرم قدیمی ارائه دهند که البته هیچ‌کدام موفق نبودند. زامیاد آذر و ایکو آریا دو نمونه از همین تلاش‌ها بودند که سال‌ها پیش به بازار عرضه شدند و پس از عرضه‌ای محدود، بی‌سروصدا کنار رفتند.

کامیون‌های بنز نارنجی که دهه‌ها است در جاده‌های کشورمان می‌بینیم، درواقع سری L نام دارند و در سال ۱۹۵۹ معرفی شدند. این کامیون‌ها ابتدا برای بازار داخلی آلمان در نظر گرفته شده بود اما به دلیل دوام و مقاومت بالا، به‌سرعت به موفقیتی بزرگ در صادرات به کشورهای درحال‌توسعه تبدیل شدند. در کشورمان، ایران‌خودرو دیزل که پیش از انقلاب شرکت صنعتی خاور نام داشت، در سال ۱۳۳۸ برای تولید و عرضهٔ کامیون‌های مرسدس بنز در تهران تأسیس شد و کار خود را با مونتاژ کامیون بنز ۱۹۲۱ از سری L آغاز کرد. بعداً نسخهٔ سبک‌تر این سری یعنی ۹۱۱ و نسخهٔ جفت محور ۲۶۲۴ هم به خطوط مونتاژ این شرکت اضافه شدند. این کامیون‌ها در ایران به مایلر شهرت پیدا کردند درحالی‌که ایران‌خودرو دیزل نام واگن هود را روی آن‌ها گذاشت.

این کامیون‌ها سال‌ها بدون تغییر تولید و به یکی از ستون‌های اصلی حمل‌ونقل کشورمان تبدیل شدند. اولین تلاش ایران‌خودرو دیزل برای به‌روزرسانی بنز نارنجی در سال ۱۳۸۵ با نام سهند معرفی شد که اساساً فیس‌لیفتی نه‌چندان بزرگ روی همان کامیون قدیمی بود و هیچ‌گاه تولید نشد. حرکت بعدی ایران‌خودرو دیزل برای به‌روزرسانی کامیون واگن هود اما بسیار بزرگ‌تر از سهند بود. در این کامیون جدید که آریا نام گرفت، ایران‌خودرو دیزل اتاق کِشندهٔ چینی فراز (نسخهٔ جدید کشندهٔ هوو) را روی شاسی واگن هود قرار داد و کامیون بی‌دماغی را با همان شاسی و قوای محرکهٔ قبلی خلق کرد. درنتیجه، آریا هم مثل واگن هود در مدل‌های تک و جفت محور ۱۹۲۴ و ۲۶۲۴ و نسخه‌های باری و کمپرسی معرفی شد.

در طراحی این اتاق جدید تغییراتی نسبت به فراز ایجاد شده بود تا به بنز آکسور شبیه شود. آریا در داخل نیز از کابین به‌مراتب مدرن‌تر و راحت‌تری از بنز نارنجی با امکانات بیشتری مثل کولر و بخاری درجا برخوردار بود و حتی در نسخه‌های باری از جای خواب هم بهره می‌برد. برخلاف سهند که در حد پروتوتایپ باقی ماند، فروش آریا از اواخر سال ۱۳۹۰ آغاز شد و در پاییز ۱۳۹۲ روی خط تولید رفت. این کامیون جدید می‌توانست موفق عمل کند زیرا همان توانایی‌ها و دوام واگن هود را با کابین بسیار راحت‌تر و مدرن‌تری ارائه می‌کرد اما این پروژه خیلی زود شکست خورد و پس از تولید تعداد محدودی نسخهٔ باری، به دلایلی نامعلوم کنار گذاشته شد.

داستان نیسان آبی در ایران حدود یک دهه بعد از بنز نارنجی آغاز شد. این پیرمرد باربر که همچنان با قدرت روی خط تولید زامیاد قرار دارد، درواقع نسل سوم نیسان جونیور است که در اکتبر سال ۱۹۷۰ معرفی شد و مدت کوتاهی بعد در سال ۱۳۴۹ روی خط تولید زامیاد رفت و به یکی از مهم‌ترین خودروها در تاریخ صنعت حمل‌ونقل کشورمان تبدیل شد. این خودرو به دلیل آنکه عمدتاً با رنگ آبی تولید می‌شد در بین عموم مردم ایران به نیسان آبی شهرت یافت. هرچند نیسان در سال ۱۹۸۲ بدون معرفی جانشین مستقیمی به تولید جونیور پایان داد اما سرنوشت این وانت ژاپنی در ایران کاملاً متفاوت بود. تولید جونیور تا چند سال پس از انقلاب توسط زامیاد ادامه یافت تا اینکه در سال ۱۳۶۲ سایپا با خرید زامیاد، تولید این وانت را به دست گرفت.

پس از بیش از سه دهه تولید بدون تغییر بزرگ، زامیاد یا در اصل سایپا، به فکر به‌روزرسانی جونیور افتادند. اولین تلاش جدی این شرکت برای به‌روزرسانی این وانت فرتوت، مدل بی‌دماغ جدیدی بود که اوایل دههٔ ۸۰ معرفی شد. در این خودرو، اتاقی که به نظر می‌رسید از کامیونت نیسان کب‌استار دههٔ ۸۰ میلادی گرفته شده باشد، روی شاسی نیسان آبی قرار گرفت و وانت بی‌دماغی متولد شد که زامیاد آذر نام گرفت. با این کار، نیسان آبی اساساً به یک کامیونت تبدیل شد و با توجه به توانایی‌های حمل بار بالا، می‌توانست نقش کامیونت را بازی کند هرچند که طبیعتاََ همچنان از همان پیشرانه ۲‌.۴ لیتری بنزینی وانت نیسان استفاده می‌کرد.

همچنین به دلیل طراحی بی‌دماغ و قرارگیری اتاق روی موتور، فضای بار در آذر نسبت به نیسان آبی افزایش‌یافته و کاربردی‌تر شده بود ولی بااین‌وجود، این محصول جدید زامیاد با استقبال مواجه نشد و هرچند تا حدود سال ۱۳۹۰ همچنان با قیمتی کمتر از وانت نیسان (حدود ۱۱ میلیون تومان در آن سال‌ها) در سبد محصولات زامیاد حضور داشت اما هیچ‌گاه فروش مناسبی را تجربه نکرد. آخرین تلاش‌ها برای نجات این محصول، انتقال خط تولید آن به شرکت آذهایتکس بود تا به‌عنوان یک کامیونت مستقل از وانت نیسان به بازار عرضه شود اما این راه‌حل هم کارساز نشد و نهایتاً کامیونت آذر پس از فروش محدودی کنار گذاشته شد.