اگر بخواهیم تاریخ صنعت خودروسازی ایران را ورق بزنیم، احمد و محمود خیامی بدون تردید یکی از مهمترین نامها هست. دو برادری که فعالیت خود را از کسبوکارهای کوچک و مرتبط با خودرو آغاز و در کمتر از دو دهه، ایرانناسیونال را به یکی از بزرگترین مجموعههای صنعتی ایران تبدیل کردند. داستان آنها فقط داستان تولید خودرو نیست؛ بلکه بخشی از روایت صنعتیشدن ایران در دهههای ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ همراه با شکلگیری نخستین زنجیره گسترده تولید خودرو در کشور است.
از مشهد تا تهران؛ آغاز یک رؤیای صنعتی
احمد و محمود خیامی در مشهد بزرگ شدند و از سالهای جوانی با صنعت خودرو ارتباط داشتند. احمد خیامی در خاطرات خود از سالهایی یاد کرده که همراه برادرش به شستوشوی خودرو مشغول بود؛ تجربهای که بعدها نخستین گام در مسیر رسیدن به رؤیای تولید خودرو شد. احمد بعدها فعالیت تجاری با خرید و فروش خودرو را پی گرفت ارتباط برادران خیامی با بازار را عمیقتر کرد.
در اوایل دهه ۱۳۴۰، دو برادر راهی تهران شدند و تصمیم گرفتند فعالیت خود را از تجارت صرف به صنعت و تولید گسترش دهند. آنها در ۲۷ مرداد ۱۳۴۱ شرکت ایرانناسیونال را بنیان گذاشتند. سرمایه اولیه شرکت حدود ۱۰۰ میلیون ریال اعلام شده است و هدف نخست آن، مونتاژ و تولید خودروهای تجاری بود.
ایرانناسیونال در سالهای نخست بیشتر روی اتوبوس و مینیبوس تمرکز داشت. این خودروها عمدتاً به صورت قطعات نیمهمنفصل از شرکت مرسدسبنز آلمان وارد و در ایران مونتاژ میشدند. اگرچه این فعالیت هنوز با تولید کامل داخلی فاصله داشت، اما تجربه ارزشمندی در زمینه مونتاژ، مدیریت کارخانه، آموزش نیروی انسانی و ایجاد شبکه تأمین قطعات در اختیار شرکت قرار داد.
قرارداد سرنوشتساز با هیلمن
نقطه عطف واقعی در تاریخ ایرانناسیونال در میانه دهه ۱۳۴۰ اتفاق افتاد. برادران خیامی به دنبال ورود جدیتر به بازار خودروهای سواری بودند و همکاری با شرکت بریتانیایی روتز گروپ / Rootes Group را دنبال کردند؛ گروهی که برندهایی مانند هیلمن را در اختیار داشت و بعدها تحت مالکیت کرایسلر قرار گرفت.
نتیجه این همکاری، تولید هیلمن هانتر در ایران با نام «پیکان» بود. نخستین نمونههای پیکان در سال ۱۳۴۶ (۱۹۶۷) به تولید رسیدند و این خودرو خیلی زود به یکی از نمادهای زندگی شهری و صنعتی ایران تبدیل شد.
پیکان برای بازار ایران انتخاب هوشمندانهای بود؛ خودرویی نسبتاً ساده، قابل تعمیر و مناسب برای استفاده خانوادگی و شهری. ایرانناسیونال در ابتدا خودرو را با استفاده از کیتهای وارداتی مونتاژ میکرد، اما بهتدریج میزان ساخت داخل افزایش یافت و شرکت از یک کارخانه مونتاژکننده به مجموعهای با توان تولیدی گستردهتر تبدیل شد. در اواسط دهه ۱۳۵۰، پیکان دیگر صرفاً یک محصول مونتاژی نبود و زنجیرهای از صنایع قطعهسازی در اطراف آن شکل گرفته بود. (Wikipedia)
پیکان؛ خودرویی که «ملی» شد
موفقیت پیکان بسیار فراتر از انتظار اولیه بود. این خودرو بهتدریج چنان در جامعه ایران فراگیر شد که به عنوان «خودروی ملی» شناخته میشد. ایرانناسیونال نیز با افزایش ظرفیت تولید، از یک شرکت خودروسازی کوچک به بزرگترین تولیدکننده خودرو و محصولات مرتبط با صنعت حمل و نقل، تبدیل شد. بر اساس گزارشها، تولید سالانه پیکان تا سال ۱۳۵۶ به سالانه ۱۰۰ هزار دستگاه رسید؛ رقمی که برای صنعتی نوپا در ایران قابل توجه بود.
اما اهمیت ایرانناسیونال فقط به تعداد خودروهای تولیدشده محدود نمیشد. خیامیها بهتدریج تلاش کردند قطعات مورد نیاز خودرو را نیز در داخل کشور تولید کنند. در دهه ۱۳۵۰ واحدهایی در حوزهی پیستونسازی، بلبرینگ، ریختهگری و موتور شکل گرفتند و ایرانناسیونال به هسته یک زنجیره صنعتی بزرگ تبدیل شد. ایده اصلی این بود که وابستگی به واردات قطعات کاهش یابد و سهم تولید داخلی افزایش پیدا کند.
گسترش امپراتوری خیامیها
موفقیت ایرانناسیونال باعث شد فعالیتهای برادران خیامی به صنعت خودرو محدود نماند. آنها در پروژهها و شرکتهای مختلف صنعتی و تجاری نیز حضور پیدا کردند. فروشگاههای زنجیرهای کوروش یکی از مشهورترین فعالیتهای تجاری آنها بود. در کنار آن، مجموعههایی در حوزه قطعهسازی، صنایع سنگین و خدمات مالی نیز شکل گرفتند.
با این حال، گسترش فعالیتهای اقتصادی همزمان با تغییر رابطه میان دو برادر همراه شد. در اوایل دهه ۱۳۵۰، احمد و محمود خیامی مسیرهای تجاری خود را از یکدیگر جدا کردند. در این تقسیم، محمود خیامی کنترل ایرانناسیونال و فعالیتهای خودروسازی را در اختیار گرفت و احمد بیشتر بر فعالیتهای تجاری، از جمله فروشگاههای زنجیرهای، تمرکز کرد.
حرکت به سوی تولید مستقل
در سالهای پایانی حکومت پهلوی، ایرانناسیونال دیگر صرفاً یک کارخانه مونتاژ خودرو محسوب نمیشد. این شرکت به یکی از ستونهای صنعتی اقتصاد ایران تبدیل شده بود و شبکهای از کارخانهها، شرکتهای قطعهسازی و نیروی انسانی گسترده در اختیار داشت.
در همین دوره، همکاریهای بینالمللی نیز ادامه یافت. با خرید شرکت کرایسلر اروپا توسط پژو در سال ۱۹۷۸، مالکیت طرف خارجی پروژه پیکان تغییر کرد، اما تولید پیکان در ایران ادامه یافت. در همین سالها ایرانناسیونال به دنبال عبور از پیکان و ورود به نسل جدیدی از محصولات بود و همکاری با پژو در دستور کار قرار گرفت. مذاکرات در نهایت منجر به عقد قرارداد تولید پژو ۳۰۵ شد که البته هرگز به مرحلهی عملی نرسید.
تا آستانه انقلاب، ایرانناسیونال به یک مجموعه صنعتی عظیم تبدیل شده بود و هزاران نفر به صورت مستقیم و غیرمستقیم در کارخانهها و شرکتهای وابسته آن فعالیت میکردند. به این ترتیب، رؤیایی که دو برادر از فعالیتهای کوچک مرتبط با خودرو آغاز کرده بودند، در کمتر از دو دهه به یکی از بزرگترین پروژههای صنعتی ایران تبدیل شد.
برادران خیامی بعد از انقلاب
پس از انقلاب ۱۳۵۷، داراییهای احمد و محمود خیامی در ایران، از جمله ایرانناسیونال، مشمول مصادره و ملیشدن صنایع شد و هر دو برادر از ایران خارج شدند. محمود خیامی به بریتانیا رفت و فعالیت اقتصادی خود را در حوزه خودرو، بهویژه نمایندگی و فروش مرسدسبنز، ادامه داد. او بعدها بخش مهمی از ثروتش را صرف امور خیریه، مدرسهسازی و فعالیتهای فرهنگی کرد.
احمد خیامی نیز سال ۱۳۵۷ از ایران خارج شد و مدتی در کانادا و سپس آمریکا زندگی کرد. او تلاشهایی برای ادامه فعالیتهای اقتصادی و صنعتی داشت، اما فرصت چندانی برای بازگشت کارخانهداری در مقیاس بزرگ پیدا نکرد و سال ۱۳۷۹ در آمریکا درگذشت. محمود خیامی نیز در سال ۱۳۹۸ در لندن درگذشت.
از ایرانناسیونال تا ایرانخودرو
انقلاب ۱۳۵۷ نقطه پایان دورهای بود که برادران خیامی مدیریت ایرانناسیونال را بر عهده داشتند. پس از انقلاب، ایرانناسیونال در سال ۱۳۵۹ ملی شد و نام آن به «ایرانخودرو» تغییر پیدا کرد. بدین ترتیب، یکی از بزرگترین گروههای صنعتی غرب آسیا که از سال ۱۳۴۱ با تلاش احمد و محمود خیامی شکل گرفته بود، وارد مرحله جدیدی از تاریخ خود شد.
میراث برادران خیامی را نمیتوان تنها در انواع پیکان خلاصه کرد. مهمتر از یک مدل خودرو، آنها زیرساخت تولید انبوه خودرو، شبکه قطعهسازی، نیروی انسانی متخصص و فرهنگ صنعتی جدیدی را در ایران ایجاد کردند. پیکان نماد این تحول بود، اما ایرانناسیونال محصول بزرگتر این داستان محسوب میشد.
از این منظر، داستان احمد و محمود خیامی، ماجرای دو تاجر نیست که صرفاً یک کارخانه خودرو ساختند تا کسب ثروت کنند؛ بلکه داستان دو کارآفرین است که در دوره رشد صنعتی ایران تلاش کردند خودرو را از یک کالای وارداتی به محصولی تولید داخل کشور تبدیل کنند. موفقیتها و کاستیهای آن دوران هرچه باشد، نقش ایرانناسیونال در شکلگیری صنعت خودروی مدرن ایران و جایگاه پیکان در حافظه جمعی ایرانیان، بخشی جداییناپذیر از تاریخ صنعتی کشور است.