راز لاستیک عجیب ماهنورد ناسا؛ چرا بهجای لاستیک از سیم فولادی استفاده شد؟
مهندسان ناسا بهدلیل خلا و شرایط سخت سطح ماه، چرخهای ماهنورد آپولو را بهجای تایر بادی از شبکه سیمی فولادی و تیغههای تیتانیومی ساختند.
وقتی تصاویر ماهنورد مأموریتهای آپولو منتشر شد، یکی از عجیبترین جزئیات آن توجه بسیاری را جلب کرد: چرخهایی که برخلاف خودروهای زمینی، نه از لاستیک ساخته شده بودند و نه به هوای فشرده نیاز داشتند؛ بلکه ساختاری شبیه توری فلزی داشتند. این چرخها از سیمهای فولادی مخصوصی بافته شده بودند که به دلیل کاربرد مشابه در ساخت سیم پیانو، به سیم پیانو شهرت داشتند؛ اما چرا مهندسان ناسا چنین راهکار غیرمعمولی را انتخاب کردند؟
چرا لاستیک معمولی برای ماه مناسب نبود؟
ماه محیطی کاملاً متفاوت از زمین دارد. در سطح آن جو قابلتوجهی وجود ندارد و فشار محیط تقریباً صفر است. در چنین شرایطی، لاستیک بادی معمولی که برای حفظ شکل و تحمل بار به هوای فشرده متکی است، نمیتواند بدون طراحی و تمهیدات ویژه عملکرد قابلاعتمادی داشته باشد. علاوه بر این، تغییرات شدید دما، تابش خورشیدی، خاک بسیار ریزدانه و ناهمواریهای سطح ماه، استفاده از لاستیکهای متداول را دشوار میکرد.
ماهنورد باید میتوانست وزن دو فضانورد، تجهیزات علمی و محمولههای جمعآوریشده را تحمل کند و همزمان از روی سنگها و گودالهای سطح ماه عبور کند. چرخها نیز باید در برابر برخورد با موانع مقاوم میبودند، بدون آنکه وزن زیادی به خودرو اضافه کنند؛ بنابراین، مهندسان به سازهای نیاز داشتند که هم انعطافپذیر باشد و هم بدون اتکا به فشار هوا، شکل و استحکام خود را حفظ کند.
ساختار چرخ سیمی ماهنورد چگونه بود؟
چرخهای ماهنورد آپولو از شبکهای بافتهشده از سیم فولادی روکششده با روی ساخته شده بودند. این ساختار در واقع نقش بدنه اصلی تایر را ایفا میکرد و برخلاف لاستیکهای بادی، فضای داخلی آن با هوا پر نمیشد. سیمها بهگونهای در هم تنیده شده بودند که چرخ هنگام عبور از ناهمواریها بتواند اندکی تغییر شکل دهد و پس از عبور از مانع، دوباره به وضعیت اولیه نزدیک شود.
روی سطح بیرونی شبکه سیمی، تیغههایی از جنس تیتانیوم با آرایش زیگزاگی نصب شده بود. این تیغهها وظیفه ایجاد کشش و جلوگیری از لغزش چرخ روی خاک ماه را بر عهده داشتند. پوشش آنها حدود نیمی از سطح تماس چرخ با زمین را تشکیل میداد؛ نسبتی که پس از آزمایش با نمونههای شبیهساز خاک ماه انتخاب شده بود تا میان چسبندگی و توانایی حرکت روی خاک نرم تعادل برقرار شود.
درون هر چرخ نیز یک سازه آلومینیومی و قطعهای از جنس تیتانیوم به نام ضربهگیر یا محدودکننده تغییر شکل قرار داشت. این قطعه هنگام برخورد شدید با موانع، از تغییر شکل بیش از اندازه شبکه سیمی جلوگیری میکرد و بخشی از بار ضربه را تحمل میکرد.
چرا سیم پیانو انتخاب شد؟
مهمترین مزیت سیم فولادی، ترکیب استحکام و انعطافپذیری آن بود. چرخ باید در برابر وزن ماهنورد و ضربههای ناشی از حرکت روی سطح ناهموار مقاومت میکرد، اما در عین حال آنقدر سخت و صلب نبود که تمام ضربهها را به شاسی منتقل کند. شبکه بافتهشده میتوانست با تغییر شکل کنترلشده، بخشی از ناهمواریها را جذب کند و تماس چرخ با سطح را حفظ کند.
ساختار توری شکل همچنین وزن کمتری نسبت به یک چرخ فلزی توپر داشت. کاهش جرم در مأموریتهای فضایی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هر کیلوگرم وزن اضافی، به افزایش سوخت و هزینه پرتاب منجر میشود. از طرف دیگر، نبود محفظه هوای فشرده به معنای حذف خطر پنچری و کاهش وابستگی عملکرد چرخ به فشار داخلی بود. این ویژگیها در کنار مقاومت مناسب سیم فولادی در شرایط محیطی ماه، آن را به گزینهای مناسب تبدیل کردند.
انتخاب این طرح البته از ابتدا قطعی نبود. در فرایند توسعه ماهنورد، طرح چرخ شبکهای شرکت جنرال موتورز با طرح دیگری از شرکت بندیکس که بر پایه فنرهای حلقوی ساخته شده بود، مقایسه شد. هر دو طرح تحت آزمایشهای مکانیکی و بررسی تعامل چرخ با خاک قرار گرفتند. در نهایت، چرخ سیمی به دلیل عملکرد بهتر در پایداری، راحتی حرکت و برآورده کردن الزامات مأموریت انتخاب شد.
چرخهای سیمی در مأموریتهای آپولو چه عملکردی داشتند؟
ماهنورد در مأموریتهای آپولو ۱۵، ۱۶ و ۱۷ مورد استفاده قرار گرفت. هر چرخ حدود ۸۱ سانتیمتر قطر و ۲۳ سانتیمتر عرض داشت و وزن آن روی زمین ۵٫۴ کیلوگرم بود. طبق مشخصات منتشرشده ناسا، هر مجموعه چرخ برای پیمودن دستکم ۱۸۰ کیلومتر طراحی شده بود.
این چرخها توانستند در شرایط واقعی سطح ماه عملکرد مورد انتظار را ارائه دهند. البته خاک ماه برخلاف برخی پیشبینیها سختتر از آن بود که چرخها بهراحتی در آن فرو بروند و رد باقیمانده از حرکت آنها نیز نسبتاً کمعمق بود.
در نهایت، استفاده از سیم پیانو در ماهنورد آپولو نشان داد که طراحی یک چرخ لزوماً به معنای استفاده از لاستیک و هوای فشرده نیست. مهندسان با توجه به محدودیتهای محیط ماه، سازهای ساختند که سبکی، انعطافپذیری و مقاومت را در کنار هم قرار میداد؛ راهکاری که امکان حرکت فضانوردان در مسافتهای دورتر از محل فرود را فراهم کرد.