قطار دندانهدار پیلاتوس نمونهای نادر از مهندسی ریلی است که نشان میدهد وقتی شیب از مرزهای معمول عبور میکند، چرخ فولادی روی ریل دیگر بهتنهایی جواب نمیدهد. در شیبهای بسیار تند، اصطکاک میان چرخ و ریل برای پیشبردن قطار کافی نیست و خطر لغزش بالا میرود. به همین دلیل، برای صعود به کوه پیلاتوس، راهحلی کاملا متفاوت لازم بود؛ راهحلی که بتواند حرکت ایمن را روی شیبی تا ۴۸ درصد تضمین کند.
این خط ریلی از سال ۱۸۸۹ در خدمت مسافران است و هنوز هم بهعنوان شیبدارترین قطار دندانهدار جهان شناخته میشود. مسیر آن از آلبناختاشتاد تا پیلاتوس کولم امتداد دارد و قطار در حدود ۳۰ دقیقه، قدمبهقدم از میان چمنزارهای آلپیِ شکوفا و سازندهای چشمگیر سنگی بالا میرود. اختلاف ارتفاع مسیر ۱۶۳۵ متر است و طول خط به ۴۶۱۸ متر میرسد؛ خطی که از ماه مه تا نوامبر فعال است و بیشترین سرعت حرکتش در سربالایی ۱۵ کیلومتر بر ساعت و در سرازیری ۹ کیلومتر بر ساعت روی شیبهای بالای ۳۹ درصد و ۱۲ کیلومتر بر ساعت روی شیبهای زیر ۳۹ درصد اعلام شده است.
نقطهی تمایز اصلی، سامانهی چرخدندهای لوخر است؛ طرحی که ادوارد لوخر در قرن نوزدهم برای عبور از دامنهی پیلاتوس مطرح کرد، اما آن زمان با تردیدهای زیادی روبهرو شد. با این حال، در ۱۸۸۹ ایدهی او به واقعیت تبدیل شد و قطار با فناوریای کاملا متفاوت کار خود را آغاز کرد. برخلاف سامانههای دندانهدار مرسوم، در طرح لوخر چرخدندهها بهصورت افقی میچرخند و از دو طرف با ریل دندانهدارِ قرارگرفته در مرکز درگیر میشوند. همین آرایش باعث شد دندانههای واگن در شیبهای شدید بالا نیایند و قطار بتواند با اطمینان از مسیر عبور کند.
خطر اصلی همان پدیدهای بود که سازندگان اولیه از آن میترسیدند؛ در شیب ۴۸ درصد، احتمال داشت دندانههای سامانههای شناختهشدهی آن زمان از جای خود بلند شوند. راهحل لوخر، ساختِ یک ریل ویژه و درگیریِ دوطرفه با آن بود؛ تمهیدی که قطار را در مسیر قفل میکند و مانع بیرونپریدن دندانهها میشود. نتیجه، قطاری شد که بیش از یک قرن بعد هم تقریبا بدون تغییر جدی به کار ادامه میدهد و هنوز هم هیچ نمونهی مشابهی در جهان ندارد.
تاریخ این خط ریلی تنها به رکورد شیب محدود نمیشود. در ۴ ژوئن ۱۸۸۹، بهرهبرداری با بخار آغاز شد و در ۱۵ مه ۱۹۳۷، پس از برقیسازی، دوباره افتتاح شد. سپس در ۵ ژوئن ۲۰۲۳، قطار با ناوگان تازه وارد فصل جدیدی شد. تا سال ۱۹۳۷، یازده واگن بخار این مسیر را با زمان سفر ۷۰ تا ۸۰ دقیقه طی میکردند، اما امروز زمان سفر به ۲۷ دقیقه در مسیر بالا و ۳۳ دقیقه در مسیر پایین رسیده است. ظرفیت هر یک از هشت واگن مسافری ۴۶ نفر است، این واحد، کشش ۱۳٫۱ تُن وزن خالی و ۱۶٫۷ تُن وزن کامل دارد، توان هر واگن ۳۵۸ کیلووات است و سامانه با ولتاژ ۱۵۰۰ ولت جریان مستقیم DC کار میکند.
نوسازی اخیر نیز بخش مهمی از داستان پیلاتوس را شکل میدهد. پس از صد و بیستوپنجمین سالگرد این قطار تاریخی، حدود ۵۵ میلیون فرانک سوئیس برای هشت واگن مسافری تازه، یک واگن باری جدید و دیگر بهینهسازیها سرمایهگذاری شد تا میراثی که ادوارد لوخر و تیمش بیش از ۱۳۰ سال پیش خلق کردند، وارد دورهای تازه شود. در این بازطراحی، سه سوزن خطِ جدیدِ سفارشی در آلبناختاشتاد نصب شد، سکوی دوم ساخته شد و ایستگاه میانی آیمزیگن و ایستگاه کوهستانی پیلاتوس کولم هم بهینه شدند. کارخانهی سازندهی عمومی لوخر بوده، واگنهای تازه را اشتادلر بوسنانگ ایجی ساخته و واگنهای قدیمی را اسالام، کارخانهی لوکوموتیو و ماشینسازی سوئیس در وینترتور تولید کرده بود.
امروز این خط با عرض ریل ۰٫۸ متر، میانگین شیب ۳۸ درصد و حداکثر شیب ۴۸ درصد، همچنان یکی از عجیبترین خطوط ریلی جهان به شمار میآید. مسافران در طول این سفر تاریخی، از آلبناختاشتاد تا پیلاتوس کولم بالا میروند و حتی میتوانند طلوع خورشید را در ارتفاع ۲۱۳۲ متری تماشا کنند. قطار پیلاتوس نشان میدهد که یک ایدهی فنیِ ناممکننما، اگر با طراحی دقیق و نگاه نو همراه شود، میتواند بیش از یک قرن دوام بیاورد و همچنان بیرقیب بماند.
شما دربارهی این سامانهی دندانهدار چه فکر میکنید؟