ریش تریلی یا چرخ پنجم چیست و انواع آن کدام است؟

شاید کمتر راننده یا علاقه‌مند به صنعت خودروهای سنگین از خود پرسیده باشد که نقطه واقعی تعادل میان یک کشنده و تریلر دقیقا کجای بدنه محسوب می‌شود و چه قطعه‌ای مسئول تحمل فشار چند ده تن بار در دل جاده‌های طولانی و پرخطر خواهد بود. بیشتر نگاه‌ها به سمت پیشرانه، گیربکس یا سیستم ترمز می‌رود اما حقیقت آن است که بدون وجود یک رابط مطمئن میان کشنده و بخش بار، اساسا مفهوم حمل بار سنگین فرو می‌ریزد.

چرخ پنجم یا ریش تریلی همان قطعه‌ای محسوب می‌شود که این مسئولیت سنگین را در سکوت بر دوش می‌کشد و کوچک‌ترین نقص در عملکرد آن می‌تواند به فاجعه‌ای بزرگ منجر شود. با پیشرفت سیستم‌های هوشمند و افزایش حساسیت استانداردهای ایمنی، سؤال مهمی مطرح می‌شود: آیا چرخ پنجم‌های امروزی فقط یک قطعه مکانیکی ساده‌اند یا توانایی‌های فراتر از آن را هم دارند؟ پاسخ این پرسش می‌تواند نگاه شما را به حمل‌ونقل سنگین برای همیشه تغییر دهد.

چرخ پنجم یک سیستم اتصال فلزی–مکانیکی به شمار می‌رود که روی شاسی کشنده نصب می‌شود و وظیفه آن، تحمل وزن نیمه جلویی تریلر و انتقال نیروهای عمودی و افقی بین کشنده و بخش بار آن است. این قطعه نه‌تنها نقش اتصال ساده را ایفا می‌کند بلکه رفتار کل مجموعه در پیچ‌ها، ترمزگیری و شتاب‌گیری را هم به‌طور مستقیم تحت تاثیر قرار می‌دهد.

چرخ پنجم از نظر ساختاری از یک صفحه فولادی بسیار مقاوم تشکیل شده که سطح تماس اصلی با پین تریلر محسوب می‌شود. در بخش میانی آن، شیار هدایت‌کننده‌ای وجود دارد که باعث می‌شود پین در مسیر درست وارد محل قفل شود. زیر این صفحه، مجموعه‌ای از فک‌های قفل‌کننده، فنرهای فشاری و ضامن‌های ایمنی قرار دارند که پس از ورود کامل پین، آن را در وضعیت ایمن قفل کرده و نگه می‌دارند. دسته آزادکننده نیز به‌عنوان رابط انسانی سیستم عمل می‌کند و امکان باز کردن قفل در زمان جداسازی را فراهم خواهد کرد. پایه‌ها و براکت‌های نصب، این مجموعه را به شاسی کشنده متصل می‌کنند و سیستم گریس‌کاری نیز برای کاهش اصطکاک و جلوگیری از سایش تعبیه شده است.

چرخ پنجم از نظر مهندسی به شیوه‌های مختلفی دسته‌بندی می‌شود که این دسته‌بندی‌ها معمولا بر پایه نوع کاربرد، میزان بار قابل تحمل، فناوری ساخت و شرایط محیطی تعریف می‌شوند. برخی مدل‌ها برای استفاده کلاسیک (جاده‌ای) طراحی شده‌اند و برخی دیگر برای مسیرهای صنعتی، معدنی یا خارج جاده (آفرود). همچنین پیشرفت فناوری باعث شده برخی نمونه‌ها دارای سامانه‌های پایش وضعیت الکترونیکی باشند که آن‌ها را در گروه چرخ پنجم‌های نسل جدید قرار می‌دهد.

چرخ پنجم کشنده‌ها در ابعاد گوناگون تولید می‌شوند. ابعاد هر نسخه بسته به نوع کشنده، کلاس باری، قوانین حمل بار کشور سازنده و... متغیر است. جدول زیر، خلاصه‌ای سه نسخه استاندارد اصلی چرخ پنجم‌ها را بر پایه طول نشان می‌دهد.

همان‌گونه که پیشتر به آن اشاره شد، چرخ پنجم‌ها از یک سطح نگهدارنده تشکیل شده‌اند؛ هر چه سطح تماس بیشتر باشد، فشار تریلر روی سطح وسیع‌تری پخش می‌شود و برای بارهای خاص، ایمنی بیشتری فراهم خواهد شد.

وقتی صحبت از ساختار چرخ پنجم می‌کنیم، در حقیقت به فناوری ساخت این قطعات اشاره داریم. با گذر زمان، همچنان منطق کار کشنده تغییر نکرده و از این این دسته از کامیون‌ها سنگین برای کشیدن یک تریلر استفاده می‌شود؛ اما این به‌معنای ساده‌بودن چرخ پنجم اتصالی نیست. این قطعه هم با گذر زمان پیشرفت زیادی را به خود دیده است. جدول زیر انواع مختلف چرخ‌پنجم را نشان می‌دهد:

مدل‌های لغزنده به راننده یا تعمیرکار اجازه می‌دهند تا محل تماس را با توجه به نوع بار تنظیم کند و این موضوع، استهلاک محورهای کشنده را کاهش می‌دهد.

چرخ پنجم معمولی و پایه یک قطعه کاملا مکانیکی به شمار می‌رود و صحت عملکرد آن به تجربه راننده و بازدیدهای دوره‌ای وابسته است. در این نوع، هیچ سیستم الکترونیکی برای پایش آنی وضعیت قفل یا میزان سایش وجود ندارد و هرگونه نقص معمولا زمانی تشخیص داده می‌شود که علائم فیزیکی بروز کند؛ این نوع قدیمی‌ترین نسخه موجود از چرخ پنجم در بازار به شمار می‌رود.

در نقطه مقابل، نسخه‌های هوشمند به حسگرهایی مجهز هستند که با تکیه‌بر حسگرهای مخصوص، میزان بسته بودن فک‌ها، فشار وارد بر صفحه و حتی دمای سطح تماس را به‌صورت لحظه‌ای پایش می‌کنند. این اطلاعات به واحد کنترل مرکزی ارسال شده و در صورت وجود هرگونه خطر، هشدار صوتی یا تصویری به راننده داده می‌شود. همین تفاوت موجب شده احتمال جدا شدن ناگهانی تریلی در مدل‌های هوشمند به شکل محسوسی کاهش یابد.

پروژکتور چرخ پنجم در واقع یک منبع نور متمرکز است که در نزدیکی محل اتصال تریلر به کشنده نصب می‌شود. این قطعه در نگاه اول ساده به‌نظر می‌رسد اما نقش مهمی در کاهش خطای انسانی دارد. درصورت کمبود نور کافی در زمانی که راننده در شب یا شرایط کم‌نور قصد اتصال تریلر را دارد، امکان قرارگیری نادرست پین درون چرخ پنجم افزایش پیدا می‌کند. نور متمرکز این پروژکتور باعث می‌شود وضعیت قفل، میزان گریس و حتی آلودگی‌های احتمالی قابل مشاهده باشد. در نسل‌های جدید، این پروژکتورها به‌صورت LED و کم‌مصرف طراحی شده‌اند تا در کنار روشنایی بالا، بار الکتریکی اضافه‌ای را به سیستم وارد نکنند.

نگهداری صحیح از چرخ پنجم یکی از عوامل اصلی افزایش عمر مفید این قطعه و پیشگیری از حوادث سنگین است. گریس‌کاری منظم، مهم‌ترین اصل در این زمینه محسوب می‌شود؛ چراکه در نبود روانکاری مناسب، اصطکاک مداوم میان صفحه چرخ پنجم و پین تریلی باعث سایش شدید می‌شود. همچنین بررسی سلامت فک‌های قفل‌کننده باید به‌صورت دوره‌ای انجام شود تا از گیرکردن یا شکستگی آن‌ها جلوگیری گردد. تجمع گل، شن و گردوغبار هم می‌تواند عملکرد روان قطعات متحرک را مختل کند پس توصیه می‌شود از تمیزکاری سطحی نیز غافل نشوید. در نظر داشته باشید که مشاهده هرگونه ترک‌خوردگی سطحی در این قطعه و اتصالات آن باید جدی گرفته شود؛ چون این ترک‌ها می‌توانند به شکست ناگهانی قطعه منجر شوند.

عیب‌یابی چرخ پنجم باید بر پایه مشاهده علائم اولیه انجام شود. صدای غیرعادی هنگام حرکت، یکی از مهم‌ترین نشانه‌های وجود مشکل در محل تماس یا فک‌های قفل‌کننده به شمار می‌رود. سختی در عملکرد دسته آزادکننده نیز می‌تواند نشان‌دهنده زنگ‌زدگی یا ورود ذرات خارجی به مکانیزم داخلی باشد. در برخی موارد، راننده احساس لق‌زدن میان کشنده و تریلی را تجربه می‌کند که معمولا ناشی از سایش بیش از حد قطعات قفل یا کاهش ضخامت سطح تماس است. کمبود گریس، ترک‌خوردگی صفحه و تغییر شکل براکت‌های نصب از جمله دلایل فنی این مشکلات محسوب می‌شوند و در صورت مشاهده چنین علائمی، بهتر است کشنده را به نمایندگی سازنده یا متخصص نشان دهید. اگر شما هم در این زمینه دانش یا تجربه‌ای دارید، آن را از طریق بخش نظرات با ما و سایر مخاطبان پدال در میان بگذارید.