تاب برداشتن دیسک ترمز؛ دلایل، راهکارهای رفع مشکل و هر آنچه باید دانست

سیستم ترمز در خودرو یکی از حیاتی‌ترین سیستم‌های ایمنی است و نقش تعیین‌کننده‌ای در حفظ کنترل، کاهش سرعت و توقف وسیله نقلیه دارد. در میان اجزای مختلف این سیستم، دیسک ترمز یا روتور به عنوان سطح تماس با لنت‌ها، بیشترین سهم را در تبدیل انرژی جنبشی به انرژی گرمایی در زمان ترمز گیری دارد.

این عملکرد باعث تولید حرارت بسیار بالا می‌شود که اگر به‌درستی مدیریت نشود، می‌تواند منجر به معیوب شدن دیسک شود. یکی از رایج‌ترین اشکالات عملکردی در دیسک‌های ترمز، پدیده تاب برداشتن است؛ وضعیتی که در آن سطح دیسک از کف تقارن ایده‌آل خارج می‌شود و عملکرد صحیح سیستم ترمز را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

تاب برداشتن دیسک ترمز نه تنها کارایی توقف خودرو را کاهش می‌دهد، بلکه می‌تواند خطرات ایمنی جدی برای راننده و دیگر سرنشینان به دنبال داشته باشد. در این مقاله، به بررسی علل، آثار و راهکارهای پیشگیری و تعمیر این پدیده خطرناک از نظر ایمنی وسیله نقلیه می‌پردازیم.

تاب برداشتن دیسک ترمز زمانی رخ می‌دهد که دیسک از شکل اولیه و هم‌صفحه خود خارج شود و در حین چرخش، سطح تماس آن با لنت به‌صورت یکنواخت نباشد. این وضعیت باعث ایجاد نوسانات در نیروی ترمز، ارتعاش سیستم و کاهش کارآمدی آن می‌شود. این پدیده می‌تواند هم به‌صورت محوری و هم به‌صورت شعاعی بروز کند. در شرایط ایده‌آل، سطح دیسک باید صاف و عمود بر محور چرخش باشد، اما عوامل متعدد می‌توانند این موقعیت ایده‌آل را مختل کنند و باعث تغییر شکل دائمی یا موقتی سطح دیسک شوند.

تاب برداشتن دیسک ترمز معمولاً نتیجهٔ ترکیبی از عوامل حرارتی، مکانیکی، تولیدی و نصب است. در ادامه به مهم‌ترین این عوامل می‌پردازیم.

در هنگام ترمز گیری‌های مکرر و شدید، به ویژه در مسیرهای پیچ‌درپیچ، سرازیری‌ یا رانندگی شهری با ترافیک سنگین، دیسک‌ها به درجات حرارت بسیار بالا می‌رسند. این گرما باعث انبساط حرارتی نامتوازن در بخش‌های مختلف دیسک می‌شود. اگر دیسک پیش از اینکه گرما به‌طور یکنواخت توزیع شود تحت بار حرارتی قرار گیرد یا به آرامی خنک نشود، تنش‌های حرارتی ناهمگن باعث بروز تغییر شکل و تاب می‌شود.

خنک شدن سریع دیسک‌های بسیار داغ، مثلاً هنگام عبور از آب یا برخورد ناگهانی با مواد سرد، می‌تواند باعث تنش حرارتی ناگهانی شود که دیسک را از ساختار پایدار خود خارج کند. این تغییرات سریع دما به دلیل تفاوت در نرخ انقباض بخش‌های مختلف دیسک، زمینه‌ساز تاب برداشتن می‌شوند.

نصب نادرست اجزا، مانند سفت کردن نامتقارن پیچ‌های چرخ یا کالیپر ترمز، می‌تواند باعث شود که فشار وارده به دیسک در حین ترمز گیری به‌طور یکنواخت وارد نشود. این توزیع ناعادلانه فشار همچنین می‌تواند باعث افزایش تمرکز تنش در بخش‌هایی از دیسک شود و منجر به تغییر شکل تدریجی آن گردد.

در برخی موارد، عیوب تولیدی مانند ناخالصی‌های غیر فلزی در آلیاژ یا عدم رفع تنش‌های داخلی در فرایند ریخته‌گری می‌تواند باعث به وجود آمدن نقاط ضعف در ساختار دیسک شود. این مشکلات می‌تواند باعث شروع ترک‌های ریز و در ادامه تغییر شکل دیسک در دماهای بالا شود.

وجود زنگ‌زدگی، آلودگی‌های جاده‌ای یا سایش نامتقارن بین سطح لنت و دیسک می‌تواند باعث بروز تفاوت در ضخامت سطح دیسک شود که خود زمینه‌ساز ناهنجاری‌های هندسی و تاب برداشتن دیسک ترمز است.

تاب برداشتن دیسک ترمز می‌تواند از طریق چند علامت قابل‌تشخیص باشد:

لرزش پدال ترمز یا فرمان در هنگام ترمز گیری: یکی از شایع‌ترین علائم تاب، لرزش‌های تکرارشونده در ناحیه پدال یا فرمان است که ناشی از عدم یکنواختی سطح تماس است.

کاهش عملکرد ترمز: با افزایش ناهنجاری سطح دیسک، تماس کامل بین لنت و دیسک کاهش یافته و کارایی ترمز پائین می‌آید.

صداهای غیرعادی: جیرجیر، زوزه یا صدای ضربه‌ای در زمان ترمز می‌تواند نشان‌دهنده‌ عدم تماس یکنواخت باشد.

نرمی یا خشکی غیرطبیعی پدال: تغییر در حس پدال ترمز می‌تواند نشانه‌ای از تغییر شکل دیسک باشد.

تاب دیسک ترمز نه‌تنها عملکرد سیستم ترمز را مختل می‌کند، بلکه می‌تواند پیامدهای خطرناک زیر را به دنبال داشته باشد.

افزایش مسافت توقف خودرو: به دلیل تماس نامناسب بین لنت و دیسک، ترمز گیری کامل به زمان بیشتری نیاز دارد که خطر تصادف را افزایش می‌دهد.

فرسایش سریع‌تر لنت‌ها و قطعات جانبی: تماس ناهماهنگ می‌تواند باعث سایش نامتقارن لنت‌ها و درنتیجه افزایش هزینه‌های نگهداری شود.

نقص در کنترل و پایداری وسیله نقلیه: لرزش‌های ناشی از تاب می‌تواند به انتقال ارتعاشات به دیگر بخش‌های خودرو منجر شود و پایداری را کاهش دهد.

راهکارهای مؤثر برای پیشگیری و رفع تاب برداشتن دیسک ترمز شامل موارد زیر است:

اجتناب از ترمز گیری‌های مکرر و شدید، به‌ویژه در شرایط سنگین و دادن زمان کافی به دیسک‌ها برای خنک شدن می‌تواند کمک قابل‌توجهی به کاهش تنش‌های حرارتی کند.

اطمینان از نصب صحیح دیسک‌ها و کالیپرها توسط تکنسین‌های ماهر و استفاده از ابزارهای دقیق برای سفت کردن پیچ‌ها می‌تواند توزیع یکنواخت فشار را تضمین کند.

انتخاب دیسک‌ها و لنت‌های ترمز با کیفیت بالا و استاندارد می‌تواند مقاومت حرارتی و مکانیکی بالاتری فراهم آورد و خطر تاب را کاهش دهد.

در مراکز تخصصی می‌توان با ابزارهای دقیق، مقدار تقارن دیسک را اندازه‌گیری کرد و در صورت تجاوز از حد استاندارد، دیسک را تراش یا تعویض کرد.

تاب برداشتن دیسک ترمز پدیده‌ای است که می‌تواند به‌طورجدی عملکرد سیستم ترمز و ایمنی خودرو را تحت تأثیر قرار دهد. این پدیده ریشه در عامل‌های حرارتی، مکانیکی و تولیدی دارد و با نشانه‌هایی چون لرزش، کاهش ترمز گیری و صدا همراه است. پیشگیری از آن مستلزم رانندگی صحیح، نصب حرفه‌ای و استفاده از قطعات با کیفیت است. تشخیص و اقدام به‌موقع نیز می‌تواند از هزینه‌های بالاتر در آینده جلوگیری کند.