وقتی باتری خودرو در یک صبح سرد زمستانی استارت نمیزند، طبیعی است که سرما را مقصر بدانیم. هوای سرد واقعاً عملکرد باتری را ضعیف میکند و در دماهای پایین، توان آن برای تأمین جریان موردنیاز استارت کاهش مییابد؛ اما اگر صحبت از فرسودگی و کوتاه شدن عمر باتری خودرو باشد، ماجرا تا حدی متفاوت است. گرمای شدید، بهویژه در محفظه موتور، یکی از مهمترین عواملی است که به مرور ساختار داخلی باتری را تخریب میکند.
در واقع، ممکن است باتری در تمام تابستان بدون مشکل موتور را روشن کند و درست با رسیدن اولین روزهای سرد، ناگهان از کار بیفتد. این اتفاق لزوماً به معنای آن نیست که سرما باتری را خراب کرده است. در بسیاری از موارد، باتری پیش از آن و در ماههای گرم سال بخشی از توان و عمر خود را از دست داده و سرمای زمستان فقط ضعف ایجادشده را آشکار کرده است.
گرما چگونه به باتری آسیب میزند؟
باتریهای سرب اسیدی رایج در خودرو بر پایه واکنشهای شیمیایی میان صفحات سربی و محلول الکترولیت کار میکنند. بالا رفتن دما سرعت این واکنشها را بیشتر میکند. این اتفاق در کوتاهمدت میتواند حتی باعث شود باتری عملکرد مناسبی داشته باشد، اما همین سرعت بالاتر در بلندمدت به فرسودگی سریعتر اجزای داخلی منجر میشود.
یکی از مهمترین آسیبها، خوردگی شبکه صفحات باتری است. این شبکه فلزی وظیفه نگهداری ماده فعال صفحات و انتقال جریان را بر عهده دارد و با افزایش دما، روند خوردگی آن سرعت میگیرد. با پیشرفت این فرایند، مقاومت داخلی باتری افزایش پیدا میکند و توانایی آن برای تأمین جریان زیاد، بهخصوص هنگام استارت، کاهش مییابد.
گرما همچنین باعث افزایش تبخیر آب موجود در الکترولیت باتریهای سرب اسیدی میشود. کاهش الکترولیت میتواند شرایط نامناسبی برای صفحات ایجاد کند و در باتریهایی که قابلیت سرویس دارند، پایین آمدن سطح مایع در صورت بیتوجهی به آن به آسیب جدیتری منجر میشود. در باتریهای بسته نیز از دست رفتن الکترولیت قابل جبران نیست و میتواند به کاهش عملکرد منجر شود.
دمای زیر کاپوت با دمای هوا یکی نیست
حتی اگر دمای هوا ۳۵ درجه سانتیگراد باشد، باتری الزاماً در چنین دمایی کار نمیکند. محفظه موتور محیط بسیار گرمتری است؛ موتور و سیستم اگزوز حرارت تولید میکنند و در حالت توقف، جریان هوای خنککننده نیز مانند زمان حرکت نیست.
به همین علت، دمای اطراف باتری میتواند بهمراتب بیشتر از دمای هوای بیرون باشد. در واقع دمای این بخش میتواند از حدود ۹۳ درجه سانتیگراد نیز فراتر برود؛ البته این به معنای آن نیست که خود باتری الزاماً به چنین دمایی میرسد. خودروسازان برای کاهش این فشار حرارتی در برخی مدلها باتری را از محفظه موتور خارج کرده، در محل خنکتری نصب کرده یا برای آن پوشش حرارتی در نظر گرفتهاند.
پس چرا سرما هم باتری را ضعیف میکند؟
سرما واقعاً برای باتری خودرو مشکلساز است، اما اثر آن با گرما یکسان نیست. در دمای پایین، واکنشهای شیمیایی کند میشوند و توان باتری برای تحویل جریان زیاد کاهش پیدا میکند. همزمان روغن موتور نیز غلیظتر میشود و استارت زدن به انرژی بیشتری نیاز دارد.
به همین دلیل، باتریای که در تابستان تا حد زیادی فرسوده شده اما هنوز توان روشن کردن موتور را دارد، ممکن است در زمستان نتواند جریان موردنیاز استارت را تأمین کند. به زبان ساده، سرما اغلب ضعف باتری را نمایان میکند، درحالیکه گرما میتواند زمینه ایجاد این ضعف را فراهم کرده باشد.
این تفاوت دلیل مهمی دارد که چرا خرابی باتری در زمستان بیشتر به چشم میآید، اما برای افزایش عمر باتری باید مراقبت از آن را از فصل گرم شروع کرد.
سیستم شارژ نامناسب، آسیب گرما را بیشتر میکند
خود باتری تنها عامل تعیینکننده عمرش نیست. نحوه شارژ نیز اهمیت دارد. اگر دینام یا سیستم کنترل شارژ ولتاژ نامناسبی به باتری اعمال کند، گرمای ایجادشده و واکنشهای شیمیایی داخل آن میتوانند شدت بیشتری پیدا کنند.
در باتریهای سرب اسیدی، افزایش دما باید در تنظیم ولتاژ شارژ نیز مورد توجه قرار بگیرد. شارژ بیش از حد میتواند باعث گازدهی و از دست رفتن آب شود و در ادامه، خوردگی صفحات را افزایش دهد؛ بنابراین اگر باتری خودرو در مدت کوتاهی چند بار نیاز به تعویض پیدا میکند، صرفاً خرید باتری جدید راهحل کاملی نیست و سیستم شارژ نیز باید بررسی شود.
برای افزایش عمر باتری در تابستان چه کنیم؟
یکی از سادهترین کارها، دور نگه داشتن خودرو از گرمای اضافی است. پارک کردن در پارکینگ یا سایه، بهخصوص در ساعات اوج تابش خورشید، میتواند شرایط بهتری برای باتری ایجاد کند. تمیز بودن باتری و اتصالات آن نیز مهم است؛ خوردگی روی ترمینالها میتواند عبور جریان را مختل کند.
اگر چند سالی از عمر باتری خودرو گذشته است، بررسی وضعیت آن پیش از شروع فصل گرم تصمیم عاقلانهای است. اندازهگیری ولتاژ بهتنهایی تصویر کاملی از سلامت باتری نمیدهد و بهتر است توان استارت و وضعیت واقعی آن نیز با دستگاه مناسب بررسی شود.
در باتریهای قابل سرویس هم سطح الکترولیت باید طبق دستورالعمل سازنده بررسی شود. البته نباید این توصیه را به همه باتریها تعمیم داد؛ بسیاری از باتریهای امروزی از نوع بدون نیاز به نگهداری یا AGM هستند و نباید درپوش آنها بدون دستورالعمل سازنده باز شود.
گرمای تابستان شاید باتری را همان روزی که آسیب میزند از کار نیندازد. مشکل معمولاً آرامآرام شکل میگیرد؛ خوردگی بیشتر میشود، بخشی از الکترولیت از دست میرود و توان استارت کاهش پیدا میکند. بعد، یک صبح سرد زمستانی فرا میرسد و باتری دیگر توان چرخاندن موتور را ندارد؛ بنابراین اگرچه سرما دشمن قابل مشاهده باتری است، گرمای شدید یکی از عوامل مهم فرسودگی پنهان آن محسوب میشود.