داستان هامت TX تنها خودروی دارای موتور توربینی هواپیمای جت که به پیروزی در مسابقات رسید
هاومت TX؛ تنها خودروی مسابقهای تاریخ محسوب میشود که با موتور توربینی مشابه هواپیما موفق به کسب پیروزی در یک رقابت واقعی شد.
در تاریخ خودروسازی و مسابقات اتومبیلرانی، پروژههای عجیب و متفاوتی وجود دارند که تلاش کردهاند فناوریهای صنعت هوافضا را به دنیای خودرو وارد کنند. یکی از جاهطلبانهترین ایدهها، استفاده از موتور توربین گازی بهجای پیشرانههای احتراق داخلی متداول بود. در دهه ۱۹۶۰، زمانی که موتورهای جت در هواپیماها به فناوری غالب تبدیل شده بودند، بسیاری از خودروسازان تصور میکردند که این پیشرانهها میتوانند آینده خودروهای جادهای و مسابقهای را نیز متحول کنند.
با این حال، بیشتر پروژههای توربینی به دلیل مصرف سوخت بالا، پیچیدگی فنی و مشکلات عملکردی به نتیجه نرسیدند. اما در میان تمام این تلاشها، یک خودرو توانست برخلاف جریان معمول تاریخ حرکت کند: هامت TX. این خودروی مسابقهای با موتور توربین گازی نهتنها وارد رقابتهای واقعی شد، بلکه در سال ۱۹۶۸ چند پیروزی مهم به دست آورد و نام خود را بهعنوان یکی از متفاوتترین خودروهای مسابقهای تاریخ ثبت کرد.
رؤیای موتور توربینی برای خودرو در دهه ۱۹۶۰
در دهه ۱۹۶۰، صنعت هوافضا پیشرفت چشمگیری را تجربه میکرد. موتورهای توربوفن و توربوجت به بخش جداییناپذیر هواپیماهای نظامی و تجاری تبدیل شده بودند. این پیشرانهها در مقایسه با موتورهای پیستونی، عملکردی نرمتر و لرزش کمتری داشتند و میتوانستند در دورهای بسیار بالا کار کنند.
همین ویژگیها توجه خودروسازان را جلب کرد. شرکتهایی مانند روور و کرایسلر تلاش کردند موتورهای توربینی را در خودروهای سواری آزمایش کنند. روور با مدل JET1 به قدرتی بیش از ۲۰۰ اسببخار و سرعتی بالاتر از ۲۴۱ کیلومتر بر ساعت دست یافت. کرایسلر نیز مجموعهای از خودروهای توربینی را ساخت که بیشتر جنبه تبلیغاتی و آزمایشی داشتند.
در مسابقات اتومبیلرانی لوتوس با خودروی Type 56 و موتور توربینی ساخت Pratt & Whitney در رقابت ایندی ۵۰۰ شرکت کرد، اما نتوانست به پیروزی برسد. در نهایت، پروژهای از یک شرکت آمریکایی فعال در صنعت هوافضا توانست کاری را انجام دهد که دیگران در آن ناکام مانده بودند.
شکلگیری پروژه هامت TX
شرکت Howmet در صنعت تولید قطعات و آلیاژهای پیشرفته مورد استفاده در هوافضا فعالیت میکرد. این شرکت به دنبال ساخت خودروی سواری نبود؛ بلکه میخواست توانایی محصولات ریختهگری و آلیاژهای خود را در شرایط سخت حرارتی و عملیاتی به نمایش بگذارد. مسابقات اتومبیلرانی میتوانستند بهترین فرصت برای اثبات این توانایی باشند.
ایده ساخت یک خودروی مسابقهای توربینی را ری هپنستال، راننده و مهندس آمریکایی، مطرح کرد. او با حمایت مالی هامت و همکاری باب مککی، سازنده شاسی خودروهای مسابقهای، پروژهای متفاوت را آغاز کرد.
برای ساخت این خودرو، از شاسی مکلارن Mk6 Can-Am الهام گرفته شد و ساختار آن برای نصب پیشرانه توربینی تغییر کرد. نتیجه کار، خودرویی با وزن حدود ۷۷۱ کیلوگرم بود؛ عددی که با توجه به فناوری پیشرانه و تجهیزات مورد استفاده، اهمیت زیادی داشت. این خودرو با نام Howmet TX شناخته شد. حروف TX مخفف عبارت Turbine Experimental به معنای خودروی آزمایشی توربینی بود.
موتور توربینی ۳۳۰ اسببخار با دور ۴۴ هزار!
مهمترین بخش فنی هامت TX، موتور توربین گازی Continental TS325-1 بود. این پیشرانه در اصل برای استفاده در صنعت هوافضا توسعه یافته بود و طراحی آن به پروژه بالگرد Sikorsky XH-39 ارتباط داشت. موتور مورد استفاده در هامت TX بهصورت اجارهای تأمین شده بود و توانایی تولید حدود ۳۳۰ اسببخار قدرت را داشت. شاید این رقم در مقایسه با برخی موتورهای مسابقهای V8 آن دوران چندان چشمگیر به نظر نرسد، اما ویژگی اصلی این پیشرانه در نحوه تولید قدرت و دور کاری بسیار بالای آن قرار داشت.
توربین این خودرو میتوانست به سرعت چرخش حدود ۴۴ هزار دور در دقیقه برسد. به دلیل محدوده عملکرد گسترده موتور، استفاده از جعبهدنده چندسرعته معمولی ضروری نبود و مهندسان بهجای آن از یک مجموعه کاهنده تکسرعته استفاده کردند.
با این حال، موتورهای توربینی یک مشکل مهم دارند: آنها برای رسیدن به دور کاری مناسب زمان میبرند. این تأخیر در واکنش به فشردن پدال گاز میتواند هنگام خروج از پیچها و شتابگیری مجدد، عملکرد خودرو را تحت تأثیر قرار دهد.
ری هپنستال برای حل این مشکل، سامانهای با نام Wastegate طراحی کرد. این سیستم در زمان برداشتن پا از روی پدال گاز، اجازه میداد توربین همچنان نزدیک به دور کاری بالا باقی بماند. هنگام ترمزگیری یا حرکت بدون گاز، بخشی از جریان خروجی تخلیه میشد و با فشردن دوباره پدال، مسیر خروجی بسته میشد تا موتور سریعتر نیروی مورد نیاز را در اختیار خودرو قرار دهد. این راهکار توانست بخش مهمی از تأخیر عملکرد موتور توربینی را کاهش دهد و به هامت TX اجازه دهد در پیست عملکرد رقابتیتری داشته باشد.
پیروزی تاریخی در برابر کوروت و پورشه
هامت TX در نخستین حضورهای خود با مشکلاتی مواجه شد. مسابقات استقامتی طولانی، فشار زیادی به سامانههای فنی این خودرو وارد میکردند. در رقابت ۲۴ ساعته دیتونا، خرابی سامانه Wastegate باعث شد خودرو نتواند مسابقه را به پایان برساند.
در مسابقه ۱۲ ساعته سبرینگ نیز شکستگی پایههای موتور، به حضور تیم پایان داد. این مشکلات نشان دادند که استفاده از یک پیشرانه هوافضایی در مسابقات استقامتی، پیچیدگیهای زیادی دارد. اما شرایط در رقابتهای سرعتی کوتاهتر متفاوت بود. وزن پایین، فاصله محوری مناسب و سیستم تعلیق مستقل دابلویشبون در هر دو محور، به خودرو اجازه میداد تواناییهای خود را بهتر نشان دهد. در تابستان ۱۹۶۸، هامت TX در مسابقه Heart of Dixie متعلق به رقابتهای SCCA در شهر هانتسویل ایالت آلاباما شرکت کرد. این خودرو در برابر رقبایی مانند شورولت کوروت V8، شلبی کبرا و پورشه قرار گرفت و توانست به پیروزی تاریخی دست پیدا کند.
تنها یک هفته بعد، ری هپنستال و دیک تامپسون در مسابقه Marlboro 300 در ایالت مریلند عملکرد درخشانی داشتند. هامت TX با کسب جایگاه نخست خط استارت، مسابقه را نیز با اختلاف ۱۱ دور نسبت به خودروی دوم به پایان رساند. این نتایج، هامت TX را به تنها خودروی مسابقهای توربین گازی تبدیل کرد که توانسته بود در یک رقابت واقعی به پیروزی برسد.
ناکامی در لمان و پایان رؤیای توربینی
پس از موفقیت در مسابقات کوتاهتر، تیم هامت تصمیم گرفت توانایی خود را در یکی از سختترین رقابتهای جهان، یعنی مسابقه ۲۴ ساعته لمان ۱۹۶۸، آزمایش کند.
اما شرایط مسابقات استقامتی برای یک موتور توربینی بسیار دشوار بود. طبق مقررات، خودروها هنگام توقف در پیت باید موتور خود را خاموش میکردند. مشکل اینجا بود که موتورهای توربینی در شرایط دمای بالا، برای راهاندازی مجدد با دشواری مواجه میشوند.
تیم تلاش کرد با استفاده از یخ خشک، دمای ورودی موتور را کاهش دهد، اما این راهکار نیز نتوانست مشکل را بهطور کامل برطرف کند. در همان مسابقه، فورد GT40 برای سومین سال متوالی به پیروزی رسید و پروژه هامت نتوانست به نتیجه مورد انتظار دست پیدا کند.
مشکلات فنی در ادامه نیز گریبان این خودرو را گرفتند. در یکی از موارد، گیر کردن سامانه Wastegate در وضعیت باز باعث تصادف شدید یکی از خودروها شد. خودروی دیگر نیز به دلیل نقص الکتریکی از ادامه رقابت بازماند. به این ترتیب، هر دو نمونه در یک رویداد با ناکامی مواجه شدند.
تماشا کنید: مهندسی هامت TX با موتور هواپیما در ۵۸ سال پیش!
هامت TX ثابت کرد که موتور توربین گازی میتواند در شرایط مناسب، یک خودروی مسابقهای را به پیروزی برساند. وزن حدود ۷۷۱ کیلوگرمی، قدرت ۳۳۰ اسببخاری، دور موتور ۴۴ هزار دور در دقیقه و استفاده از جعبهدنده کاهنده تکسرعته، این خودرو را به محصولی کاملاً متفاوت تبدیل کرده بودند.
با وجود این، مشکلات مصرف سوخت، پیچیدگی تعمیرات، دشواری راهاندازی مجدد موتور داغ و ضعف قابلیت اطمینان در مسابقات طولانی، مانع از ادامه توسعه این فناوری شدند. تغییر مقررات مسابقات نیز به تدریج فرصت حضور خودروهای توربینی را محدود کرد.
در نهایت، هامت TX نتوانست به یک مسیر تولید و توسعه بلندمدت تبدیل شود؛ اما دستاورد آن همچنان اهمیت تاریخی دارد. این خودرو نشان داد که ایده استفاده از موتور جت در خودروهای مسابقهای صرفاً یک آزمایش نمایشی نیست و میتواند در شرایط مشخص به موفقیت واقعی برسد. هامت TX شاید تنها یک فصل کوتاه در تاریخ مسابقات داشته باشد، اما همان فصل برای ثبت نامش در تاریخ مهندسی خودرو کافی بود.