ترمز اسفنجی چیست و چرا پدال ترمز خودرو بیش از حد نرم می‌شود؟

ترمز اسفنجی به حالتی گفته می‌شود که پدال ترمز هنگام فشردن، بیش از حد معمول نرم است و مقاومت همیشگی را ندارد. در این وضعیت ممکن است راننده برای درگیر شدن ترمزها مجبور شود پدال را بیشتر فشار دهد یا چند بار آن را بفشارد تا سفت‌تر شود.

چنین تغییری در عملکرد ترمز را نباید به حساب استهلاک عادی خودرو گذاشت؛ زیرا معمولاً از وجود ایراد در مدار هیدرولیک یا اجزای مکانیکی سیستم ترمز خبر می‌دهد.

یکی از رایج‌ترین دلایل ترمز اسفنجی، ورود هوا به لوله‌ها و شیلنگ‌های ترمز است. روغن ترمز در شرایط عادی به‌سختی فشرده می‌شود و فشار واردشده از سوی پدال را به چرخ‌ها منتقل می‌کند؛ اما هوا قابلیت فشرده شدن دارد؛ بنابراین بخشی از حرکت پدال صرف فشرده کردن هوای محبوس در مدار می‌شود و فشار هیدرولیکی به‌درستی به کالیپرها یا سیلندرهای چرخ نمی‌رسد. این مشکل ممکن است پس از تعویض روغن ترمز، تعمیر قطعات هیدرولیکی یا هواگیری ناقص ایجاد شود.

نشتی از لوله‌ها و اتصالات، شیلنگ‌های انعطاف‌پذیر، کالیپرها یا سیلندر چرخ می‌تواند سطح روغن ترمز را کاهش دهد و فشار لازم برای عملکرد صحیح سیستم را مختل کند. خوردگی لوله‌های فلزی، فرسودگی شیلنگ‌ها و خرابی آب‌بندها از عوامل احتمالی این اتفاق هستند. پایین آمدن سطح روغن در مخزن یا مشاهده آثار رطوبت و روغن در اطراف چرخ‌ها و اتصالات می‌تواند نشانه‌ای از نشتی باشد.

پمپ ترمز یا سیلندر اصلی، فشار ایجادشده با فشردن پدال را به مدار هیدرولیک منتقل می‌کند. فرسودگی کاسه‌نمدها و آب‌بندهای داخلی این قطعه ممکن است باعث شود روغن از داخل سیلندر عبور کند و فشار به‌درستی حفظ نشود؛ حتی ممکن است هیچ نشتی خارجی قابل مشاهده‌ای وجود نداشته باشد. اگر پدال هنگام نگه داشتن پا به‌تدریج پایین‌تر برود، خرابی داخلی پمپ ترمز یکی از مواردی است که باید بررسی شود.

شیلنگ‌های لاستیکی وظیفه انتقال روغن ترمز به چرخ‌ها را بر عهده دارند. در اثر فرسودگی یا آسیب ساختاری، ممکن است دیواره شیلنگ هنگام فشردن پدال متورم شود. در این حالت بخشی از فشار هیدرولیک به‌جای انتقال به ترمز چرخ، صرف تغییر شکل شیلنگ خواهد شد و پدال حالت نرم و اسفنجی پیدا می‌کند. مشاهده برآمدگی روی شیلنگ هنگام اعمال فشار، نشانه‌ای جدی از خرابی آن است.

روغن ترمز به‌مرور زمان رطوبت جذب می‌کند و در نتیجه نقطه جوش آن کاهش می‌یابد. هنگام ترمزگیری‌های شدید و مداوم، به‌ویژه در سرازیری‌های طولانی، دمای روغن ممکن است به حدی برسد که رطوبت موجود در آن به بخار تبدیل شود. بخار قابلیت فشرده شدن دارد و می‌تواند احساس نرمی یا اسفنجی شدن پدال را به وجود آورد. این حالت ممکن است پس از خنک شدن سیستم کاهش یابد، اما به معنای برطرف شدن علت اصلی نیست.

برای رفع این ایراد، ابتدا باید تمام مدار ترمز از نظر نشتی، وضعیت شیلنگ‌ها، اتصالات، کالیپرها و سیلندرهای چرخ بررسی شود. در صورت وجود نشتی، قطعه معیوب باید تعمیر یا تعویض شود و صرفاً اضافه کردن روغن ترمز راه‌حل مناسبی نیست. اگر علت مشکل ورود هوا باشد، هواگیری باید مطابق دستورالعمل سازنده و با روغن ترمز دارای استاندارد توصیه‌شده انجام شود. در خودروهای مجهز به ABS نیز ممکن است برای خارج کردن هوای محبوس در بخش‌هایی از مجموعه هیدرولیک، استفاده از دستگاه عیب‌یاب و اجرای فرایند مخصوص هواگیری ضروری باشد.

در صورت خرابی پمپ ترمز یا متورم شدن شیلنگ‌ها، تعویض قطعه معیوب ضرورت دارد. همچنین اگر روغن ترمز رطوبت زیادی جذب کرده یا کیفیت آن کاهش یافته باشد، باید طبق مشخصات خودرو تعویض و مدار به‌درستی هواگیری شود. انتخاب روغن ترمز صرفاً بر اساس بالاتر بودن درجه DOT نیز صحیح نیست؛ نوع سیال باید با تأییدیه و الزامات سازنده خودرو مطابقت داشته باشد.

نکته مهم اینکه رانندگی با ترمز اسفنجی ایمن نیست. اگر پدال بیش از حد نرم شده تا نزدیکی کف خودرو پایین می‌رود یا سطح روغن ترمز کاهش یافته است، نباید با خودرو به مسیر ادامه داد. بهتر است خودرو با خودروبر به تعمیرگاه منتقل شود؛ زیرا این نشانه‌ها می‌توانند از اختلالی جدی در سیستم ترمز خبر دهند.