گاهی اوقات خودروهای بسیار ساده و قدیمی، حسوحال و جذابیتی ایجاد میکنند که حتی سوپراسپرتهای گرانقیمت هم از خلق آن عاجز هستند. یکی از بهترین نمونههای این موضوع، لادا نیوا است؛ شاسیبلند کوچکی که ظاهری از دوران گذشته صنعت خودرو دارد و تعداد بسیار محدودی از آن هنوز در جادههای ایران تردد میکنند. نیوا خودرویی فوقالعاده قابلاعتماد و کاملاً مکانیکی است که سیستم پیچیدهای ندارد و کمتر دچار استهلاک یا خرابی میشود. بااینحال، این تصویری نبود که لادا برای سالهای اخیر در سر میپروراند. در سال ۲۰۲۱، شرکت خودروسازی آوتوواز به همراه مالک آن زمان خود یعنی گروه رنو، از برنامههای بزرگ برای تولید نسل جدید نیوا رونمایی کردند.
قرار بود دو مدل جدید بر پایه پلتفرم CMF-B رنو ساخته شوند؛ یک مدل فاصله محوری کوتاه برای عرضه در بازار روسیه و یک مدل بزرگتر با نام گرند نیوا که هر دو شانس حضور در بازار اروپای غربی را هم داشتند اما با آغاز جنگ اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ و خروج رنو از روسیه، تمامی این برنامههای مشترک بهکلی لغو و بایگانی شدند. با خروج رنو، آوتوواز مجبور شد بهتنهایی دستبهکار شود و نسخه بهروزر شده از موتور ۱.۸ لیتری را برای همان پلتفرم قدیمی و نیمقرنی نیوا توسعه دهد تا آن را روانه بازار کند؛ اما سؤال اصلی این است که تحت شدیدترین تحریمهای غربی، صنعت خودروی روسیه چگونه توانست مسیر خود را ادامه دهد و این روند چه واقعیتهایی را درباره آینده خودروسازی این کشور فاش میکند؟
شوک اولیه تحریمها و فروپاشی بازار
نگاهی به آمارهای فروش نشان میدهد که در سال ۲۰۲۱، یعنی یک سال پیش از شروع جنگ، حدود ۱.۵۳ میلیون دستگاه خودروی جدید در روسیه به فروش رسید. در آن دوران، سهم لادا از بازار حدود ۲۲ درصد بود و برندهای اروپایی، آمریکایی، ژاپنی و کرهای مجموعاً نزدیک به ۷۰ درصد از کل بازار را در اختیار داشتند. در مقابل، برندهای چینی سهمی ناچیز و در حدود ۷.۵ درصد داشتند. خروج ناگهانی برندهای غربی و اختلال شدید در زنجیره تأمین قطعات، ضربه مهلکی به تولید وارد کرد و در سال ۲۰۲۲ حجم فروش خودرو با افت شدیدی به رقم ۶۲۹ هزار دستگاه تنزل یافت. خروج خودروسازان خارجی، این صنعت را در وضعیت فوقالعاده شکننده و آسیبپذیری قرار داد زیرا تقریباً تمام کارخانههایی که با سرمایهگذاری مشترک خارجی اداره میشدند بهیکباره تعطیل شدند و زنجیره تأمین قطعات کاملاً فروپاشید.
نفوذ همهجانبه چینیها به مسکو
با خالی شدن صحنه از رقبا، خودروسازان چینی فرصتی طلایی برای فتح بازار روسیه پیدا کردند. سهم چینیها که در سال ۲۰۱۹ تنها ۲.۵ درصد بود، طی سالهای اخیر جهشی حیرتانگیز را تجربه کرد و از مرز ۵۴ درصد عبور کرد. برندهایی نظیر چری، گریتوال و جیلی در کنار برندهای مشترکی مانند مسکوویچ، خلأ موجود در بازار را پر کردند؛ اما حضور چین تنها به واردات خودرو محدود نماند. از طریق مشارکت میان سرمایهگذاران روسی و برندهای چینی، این کشور شروع به تأمین فناوری، قطعات یدکی و ارسال خودروها بهصورت قطعات منفصله برای مونتاژ در کارخانههای روسیه کرد و حتی برخی برندهای قدیمی روسی مثل مسکوویچ برای عرضۀ خودروهای چینی احیا شدند. امروز بازار خودروی روسیه بهشدت به چین وابسته شده است و این صنعت رفتهرفته در حال تبدیل شدن به یک شاخه اقماری برای خودروسازان چینی است.
تغییر نوع وابستگی و چشمانداز مبهم آینده
باوجوداینکه روسیه تلاش کرده تا تولیدات داخلی خود را بومیسازی کند اما درواقع تنها نوع وابستگی خود را تغییر داده است. صنعت خودروی روسیه از وابستگی به غولهایی مانند نیسان، رنو و فولکسواگن، به وابستگی شدید به چری و گریتوال رسیده است. بزرگترین خسارت این تغییر، از دست رفتن سطح بالای دانش فنی و بخش تحقیق و توسعهای بود که از طریق همکاری با شرکتهای غربی به دست میآمد. در این میان، اگرچه لادا توانسته با تکیه بر مدلهای ارزانقیمتی مانند گرانتا سهم خود را در بازار داخلی به حدود ۲۵.۶ درصد افزایش دهد اما واقعیت این است که بدون حضور چینیها، حجم و اندازه این صنعت بسیار کوچکتر از چیزی بود که اکنون دیده میشود. دولت روسیه هرچند به این وابستگی فنی جدید آگاه است و تلاش میکند آن را کاهش دهد، اما در شرایط فعلی، ادامه حیات این صنعت بدون پشتیبانی چینیها امکانپذیر نخواهد بود.